گزارش تحلیلی رویترز میگوید دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مجموعهای از گزینههای نظامی علیه ایران را بررسی میکند که هدف اعلامنشده اما محوریِ آن، «ایجاد شرایط برای تغییر در رأس قدرت» و تشویق دوباره معترضان به حضور در خیابانها عنوان شده است. به گفته چند منبع آگاه از بحثهای جاری در واشنگتن، یکی از مسیرهای مورد بررسی، اجرای حملات «هدفمند» علیه فرماندهان و نهادهای امنیتی و همچنین چهرههای کلیدیِ حاکمیت است؛ اقدامی که از نگاه طراحانش میتواند این تصور را در جامعه معترض تقویت کند که امکان تسخیر مراکز حکومتی و امنیتی وجود دارد و ترس عمومی شکسته میشود. با این حال همین منابع تأکید کردهاند که ترامپ هنوز تصمیم نهایی نگرفته و مسیر قطعی اقدام را انتخاب نکرده است.
رویترز مینویسد علاوه بر گزینه «حملههای محدود و هدفمند»، یک گزینه دیگر هم روی میز است: حملهای بسیار گستردهتر با اثرگذاری پایدارتر؛ از جمله حمله به توان موشکی ایران یا برنامههای غنیسازی، تا هم ظرفیت تهدید علیه متحدان آمریکا در منطقه کاهش یابد و هم پیام بازدارندهای ارسال شود. در همین چارچوب، استقرار ناوهواپیمابر آمریکا و شناورهای پشتیبان آن در خاورمیانه، توان عملیاتی آمریکا برای اقدام نظامی را افزایش داده و بهعنوان علامتی از آمادهسازی جدیتر ارزیابی شده است.
اما همزمان، نگرانیهای جدی نیز در میان برخی دولتهای عربی و دیپلماتهای غربی مطرح است. طبق این گزارش، چهار مقام عرب، سه دیپلمات غربی و یک منبع ارشد غربی که دولتهایشان در جریان بحثها قرار گرفتهاند، نگراناند که حملات آمریکا نهتنها به «احیای اعتراضات» منجر نشود، بلکه جنبشی را که پس از سرکوب خونین هفتههای اخیر در شوک و بهت فرو رفته، بیش از پیش تضعیف کند و جامعه را از هزینههای سنگینتر بترساند. از نگاه این گروه، ضربه نظامی خارجی میتواند به جای باز کردن فضا برای خیابان، فضای امنیتی را قفلتر کند و دست نیروهای تندرو را برای تشدید سرکوب بازتر بگذارد.
مدیر برنامه ایران در «مؤسسه خاورمیانه»، در گفتوگو با رویترز گفته است تا زمانی که «جدایی و ریزش بزرگ» در ساختارهای نظامی و امنیتی رخ ندهد، اعتراضات هرچند «قهرمانانه» باشد، در برابر دستگاه سرکوب «کمتوان» خواهد ماند. این ارزیابی با بخشی از جمعبندیهای اطلاعاتیِ آمریکا نیز همخوان دانسته شده است: گزارش میگوید ارزیابیهای اطلاعاتیِ متعدد به این نتیجه رسیدهاند که زمینههای اقتصادی و سیاسیِ شکلگیری اعتراضات همچنان پابرجاست و حکومت را فرسوده میکند، اما نشانهای از شکاف تعیینکننده در «هسته امنیتی-قدرت» دیده نمیشود.
در طرف مقابل، یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است تهران خود را برای «رویارویی نظامی» آماده میکند، اما همزمان میکوشد از کانالهای دیپلماتیک نیز استفاده کند. با این حال، این مقام مدعی شده که واشنگتن نشانهای از «گشودگی واقعی به دیپلماسی» بروز نداده است. نمایندگی ایران در سازمان ملل نیز در پیامی اعلام کرده که ایران گفتوگو را «بر پایه احترام متقابل و منافع» میپذیرد، اما اگر تحت فشار قرار گیرد، «به شکلی بیسابقه» از خود دفاع خواهد کرد.
رویترز همچنین به مواضع تازه ترامپ اشاره میکند که یک روز پیش از انتشار این گزارش، ایران را به آمدن پای میز مذاکره درباره پرونده هستهای فراخوانده و هشدار داده بود هر حمله بعدی آمریکا «شدیدتر» از کارزار بمباران ماه ژوئن علیه چند سایت هستهای خواهد بود. ترامپ از استقرار شناورهای آمریکا نیز با تعبیر «ناوگان» یاد کرده بود. با این حال، او بهصورت علنی روشن نکرده دقیقاً چه «معیارهایی» را برای توافق میخواهد. گزارش میافزاید که در مواضع پیشین دولت او، مواردی چون ممنوعیت غنیسازی مستقل برای ایران، محدودیت بر موشکهای دوربرد و مهار شبکه نیروهای همپیمان ایران در منطقه، بهعنوان محورهای اصلی طرح شدهاند.
بخش مهم دیگری از گزارش به تردید متحدان آمریکا درباره «حد و مرز اثرگذاری قدرت هوایی» میپردازد. یک مقام ارشد اسرائیلی که از هماهنگیهای برنامهریزی میان تلآویو و واشنگتن اطلاع داشته، به رویترز گفته است اسرائیل باور ندارد صرفِ حملات هوایی بتواند حکومت ایران را سرنگون کند، اگر هدف واشنگتن واقعاً چنین باشد. او با صراحت گفته است برای چنین هدفی «نیروی زمینی» لازم است و حتی اگر بالاترین مقام کشور هم حذف شود، سازوکار جانشینی میتواند بهسرعت فرد دیگری را جایگزین کند. این مقام اسرائیلی نتیجه گرفته که تنها ترکیبی از فشار بیرونی و وجود یک اپوزیسیون سازمانیافته در داخل میتواند مسیر سیاسی کشور را تغییر دهد؛ در غیر این صورت، سناریوی تغییرِ سریع و کمهزینه، بسیار بعید است.
رویترز در ادامه تصویری از وضعیت درونی قدرت در ایران ترسیم میکند: به گفته مقامهای منطقهای که با این خبرگزاری صحبت کردهاند، علی خامنهای در سالهای اخیر و بهویژه پس از ضربات سال گذشته به بخشی از فرماندهان ارشد، از مدیریت روزمره عقبتر نشسته، حضورهای عمومی خود را کمتر کرده و گفته میشود در مکانهای امنتری استقرار یافته است. بنا بر همین روایت، مدیریت روزمره بیشتر به سمت چهرههایی سوق یافته که با سپاه پاسداران همسو هستند و از جمله از علی لاریجانی بهعنوان یکی از چهرههای اثرگذار نام برده شده است. با این وجود، گزارش تأکید میکند تصمیم نهایی درباره جنگ، جانشینی و راهبرد هستهای همچنان در اختیار خامنهای است؛ واقعیتی که از نگاه ناظران، تغییر سیاسی را تا زمانی که او در صحنه است دشوارتر میکند و هر تحول را به مسئله جانشینی گره میزند.
در همین زمینه، رویترز به خطر «خلأ جانشینی» نیز اشاره میکند. دو دیپلمات غربی گفتهاند برخی محافل در واشنگتن و اورشلیم تصور میکنند گذار در ایران میتواند بنبست هستهای را بشکند و حتی راه روابط کمتر تنشآلود را باز کند. اما در مقابل، مقامهای عرب و دیپلماتها هشدار دادهاند که جانشین روشن و مورد اجماع وجود ندارد و در چنین خلأیی، امکان آن هست که سپاه پاسداران عملاً قدرت را قبضه کند؛ سناریویی که میتواند سختگیری داخلی را تشدید و تنش منطقهای و هستهای را عمیقتر کند. همچنین گفته شده هر جانشینی که «زیر فشار خارجی» شکل بگیرد، ممکن است در جامعه مشروعیت نیابد و حتی به تقویت بیشترِ نهادهای سختگیر بینجامد.
گزارش رویترز سپس به پیامدهای منطقهای احتمالی میپردازد و توضیح میدهد چرا بسیاری از دولتهای منطقه، «مهار» را به «فروپاشی» ترجیح میدهند؛ نه از سر همدلی با تهران، بلکه از ترس بیثباتیِ مهارنشدنی در کشوری ۹۰ میلیونی با شکافهای قومی و مذهبی. دو دیپلمات غربی هشدار دادهاند ایرانِ چندپاره میتواند به سمت جنگ داخلی بلغزد و پیامدهایی شبیه برخی تجربههای تلخ منطقه ایجاد کند: موج پناهجویان، رشد دوباره افراطگرایی و اختلال در جریان انرژی از تنگه هرمز که یکی از گلوگاههای مهم اقتصاد جهانی است. از نگاه مدیر برنامه ایران در «مؤسسه خاورمیانه»، بدترین خطر، تبدیل شدن کشور به وضعیتی شبیه «مرحله آغازین سوریه» است؛ یعنی رقابت واحدها و مناطق برای قلمرو و منابع.
در بخش پایانی، نگرانی کشورهای خلیج فارس برجسته میشود. این کشورها که متحدان دیرینه آمریکا و میزبان پایگاههای بزرگ نظامی آن هستند، بیم دارند در صورت حمله آمریکا، نخستین اهداف تلافیجویانه ایران باشند؛ از جمله با موشک یا پهپاد، یا از مسیر نیروهای همپیمان تهران در منطقه. رویترز میگوید عربستان سعودی، قطر، عمان و مصر در هفتههای اخیر برای منصرف کردن واشنگتن از حمله تلاش کردهاند و حتی نقل شده محمد بنسلمان به مسعود پزشکیان گفته ریاض اجازه استفاده از حریم هوایی یا خاک خود را برای اقدام نظامی علیه ایران نخواهد داد. یکی از منابع عرب نیز با لحنی هشدارآمیز گفته است: «آمریکا شاید ماشه را بکشد، اما با پیامدهایش زندگی نخواهد کرد؛ ما خواهیم کرد.»
