در آستانه دور دوم مذاکرات ایران و ایالات متحده درباره برنامه هستهای تهران، وزیر خارجه ایران روز دوشنبه در ژنو با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، دیدار کرد؛ دیداری که در شرایط تداوم فشارهای نظامی و سیاسی واشنگتن و همزمانی گفتوگوها با تلاشهای دیپلماتیک دیگر آمریکا در ژنو، اهمیت ویژهای یافته است.
عباس عراقچی پس از ملاقات با گروسی اعلام کرد همچنین با بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان ــ کشور میانجی و میزبان روند گفتوگوهای ایران و آمریکا ــ نیز دیدار خواهد داشت؛ مذاکراتی که بناست سهشنبه در ژنو برگزار شود. عراقچی در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت با «ایدههای واقعی» برای رسیدن به توافقی «منصفانه و عادلانه» به ژنو آمده است، اما تأکید کرد چیزی که «روی میز نیست»، «تسلیم شدن در برابر تهدیدها»ست.
همزمان، مقامهای ایرانی از آمادگی مشروط برای مصالحه سخن گفتهاند. مجید تختروانچی، معاون وزیر خارجه ایران، روز یکشنبه در گفتوگو با بیبیسی گفت تهران میتواند درباره مسئله هستهای انعطاف نشان دهد، اما در مقابل به دنبال کاهش تحریمهای بینالمللی به رهبری آمریکا است. او با بیان اینکه «توپ در زمین آمریکاست»، افزود واشنگتن باید نشان دهد واقعاً خواهان توافق است و اگر «صداقت» طرف مقابل دیده شود، مسیر رسیدن به توافق هموار خواهد شد. تختروانچی تصریح کرد ایران آماده گفتوگو درباره برنامه خود و موضوعات مرتبط است، به شرط آنکه طرف مقابل نیز حاضر باشد درباره تحریمها گفتوگو کند.
این دور از تماسها ادامه روندی است که با میزبانی عمان آغاز شد؛ عمان در ۶ فوریه نخستین دور گفتوگوهای غیرمستقیم میان ایران و آمریکا را برگزار کرده بود. گزارش آسوشیتدپرس یادآوری میکند تلاشهای مشابه در سال گذشته برای پیشبرد گفتوگوهای هستهای، پس از حمله اسرائیل به ایران و جنگ ۱۲ روزهای که در آن آمریکا نیز مواضع و تاسیسات هستهای ایران را بمباران کرد، از هم پاشید. اکنون در ژنو، آمریکا علاوه بر پرونده ایران، قرار است سهشنبه و چهارشنبه میزبان گفتوگوهایی میان نمایندگان روسیه و اوکراین نیز باشد؛ آن هم در آستانه چهارمین سالگرد آغاز تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین.
در سوی دیگر، دولت ترامپ در هفتههای اخیر ضمن عقبنشینی نسبی از تهدید اولیه به اقدام نظامی به بهانه سرکوب خونین اعتراضات سراسری در ایران، راهبرد «فشار برای توافق» را پررنگتر کرده است. دونالد ترامپ جمعه اعلام کرد ناو هواپیمابر «یواساس جرالد آر. فورد» ــ که از آن به عنوان بزرگترین ناو هواپیمابر جهان یاد میشود ــ از کارائیب به خاورمیانه اعزام میشود تا به دیگر نیروها و تجهیزات نظامی آمریکا در منطقه بپیوندد. او همچنین گفت تغییر قدرت در ایران «بهترین چیزی» خواهد بود که میتواند رخ دهد. در مقابل، ایران هشدار داده است در صورت حمله آمریکا، پاسخ متقابل خواهد داد.
نقطه اصلی اختلاف همچنان بر سر غنیسازی است. دولت ترامپ میگوید در چارچوب هر توافقی، ایران نباید هیچ غنیسازی اورانیوم داشته باشد، اما تهران اعلام کرده با چنین شرطی موافقت نخواهد کرد. مقامهای ایرانی همچنان اصرار دارند برنامه هستهای کشورشان اهداف صلحآمیز دارد، با این حال برخی مقامها در ماههای اخیر تهدید کردهاند ممکن است به سمت سلاح هستهای بروند. پیش از جنگ ژوئن، ایران اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی میکرد؛ سطحی که از نظر فنی فاصله کوتاهی تا غنای مورد نیاز برای سلاح دارد.
در این میان، ملاقات مستقیم عراقچی با گروسی گامی قابل توجه توصیف شده است؛ زیرا ایران پس از جنگ ژوئن با اسرائیل، همکاری خود با آژانس را متوقف کرده بود. دو طرف پیشتر در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر دیداری کوتاه داشتند، اما آژانس میگوید از زمان جنگ نتوانسته وضعیت ذخایر اورانیوم نزدیک به سطح تسلیحاتی ایران را راستیآزمایی کند. بنا بر این گزارش، ایران به بازرسان آژانس اجازه داده به برخی سایتهای آسیبندیده دسترسی داشته باشند، اما امکان بازدید از برخی نقاط دیگر را نداده است. گروسی پیشتر گفته بود ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی ایران، در صورت تصمیم تهران برای «تسلیحاتیسازی»، میتواند امکان ساخت تا حدود ۱۰ بمب هستهای را فراهم کند، هرچند این به معنای داشتن سلاح هستهای از سوی ایران نیست.
همزمان با حرکت دیپلماتیک ایران در ژنو، اسرائیل نیز تلاش دارد دامنه هر توافق احتمالی را از پرونده هستهای فراتر ببرد. بنا بر گزارش، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، هفته گذشته با شتاب به واشنگتن رفت تا ترامپ را ترغیب کند هر توافقی شامل اقداماتی برای خنثیسازی برنامه موشکهای بالستیک ایران و نیز پایان دادن به حمایت مالی تهران از نیروهای نیابتی مانند حماس و حزبالله باشد؛ مطالباتی که ایران تاکنون با آنها همراهی نشان نداده است.
به این ترتیب، دور دوم گفتوگوها در ژنو در حالی آغاز میشود که از یک سو کانال آژانس با تهران پس از ماهها تنش دوباره فعالتر شده و ایران از «ایدههای واقعی» و «توافق عادلانه» سخن میگوید، و از سوی دیگر آمریکا همزمان با تاکید بر شرط «صفر غنیسازی»، فشار نظامی در منطقه را افزایش داده و تهدیدهای سیاسی را کنار نگذاشته است؛ ترکیبی که سرنوشت مذاکرات را همچنان در هالهای از ابهام نگه میدارد.
