کوبا پس از تشدید محاصره نفتیِ ایالات متحده، وارد وضعیت اضطراری شده است؛ وضعیتی که به گفته ناظران، از «کمبودهای مزمن» سالهای اخیر فراتر رفته و اکنون به قلبِ خدمات پایه و معیشت روزانه رسیده است. در هاوانا، خیابانها کندتر از همیشه حرکت میکنند، صفها طولانیتر شدهاند و اضطرابِ «فردا چه میشود؟» بر گفتوگوهای مردم سایه انداخته است.
بر پایه گزارشهای میدانی از پایتخت، دولت کوبا برای مقابله با قطع یا اخلال در تأمین سوخت، بستهای گسترده از سهمیهبندی و صرفهجویی انرژی را به اجرا گذاشته است. یکی از جلوههای فوری این سیاست در زندگی روزمره، تغییر شیوه فروش بنزین است: رانندگان میگویند فروش سوخت با «پزوی کوبا» متوقف میشود و از این پس بنزین عملاً فقط با دلار فروخته خواهد شد؛ آن هم با سقف ۲۰ لیتر در هر بار سوختگیری. برای بسیاری از تاکسیرانها و کارگران شهری، این تصمیم به معنای محدود شدن تردد، افزایش هزینهها و در نهایت زمینگیر شدن خودروهاست. یکی از رانندگان تاکسی در هاوانا میگوید: «بنزین را تا آخرین قطره مصرف میکنم؛ بعد ماشین را پارک میکنم و در خانه مینشینم و منتظر میمانم.»
این بحران در پی تصمیمهای تازه واشنگتن شدت گرفته است. دولت آمریکا در هفتههای گذشته کوبا را «تهدیدی استثنایی برای امنیت ملی» معرفی کرد و همزمان به کشورهایی که به کوبا نفت برسانند هشدار داد با تعرفههای تنبیهی روبهرو خواهند شد. در نتیجه، محمولههایی که انتظار میرفت از برخی کشورها برسد، متوقف یا نامطمئن شد و از ماهها پیش، جزیره عملاً با کمبود شدید سوخت دست به گریبان است. همزمان، با توجه به نیاز بالای کوبا به واردات انرژی و فرسودگی زیرساختهای تولید برق، پیامدها به سرعت از بخش حملونقل عبور کرده و به خاموشیهای طولانی کشیده است؛ خاموشیهایی که در برخی مناطق به ۱۰ تا ۱۵ ساعت در روز میرسد و گفته میشود کوبا اکنون تنها حدود ۴۰ درصد برق مورد نیازش را تولید میکند.
دولت کوبا اعلام کرده است اولویت توزیع سوخت با «بخشهای حیاتی» خواهد بود: تولید کشاورزی، آموزش، آبرسانی، بهداشت و درمان و نیز حوزههای مرتبط با دفاع. در عین حال، مقامها گفتهاند بخش گردشگری و صادرات همچنان سهمیه سوخت دریافت میکنند، زیرا این دو حوزه منابع اصلی ارز برای اداره کشور محسوب میشوند. اما گزارشها نشان میدهد حتی این بخشها هم در عمل زیر فشار کمبود سوخت قرار گرفتهاند: برخی هتلها ناچار به کاهش فعالیت یا تعطیلی موقت شدهاند و محدودیت سوخت برای پروازهای بینالمللی، پروازها را با اختلال جدی مواجه کرده است. بعضی شرکتها پروازهای خود را موقتاً متوقف کردهاند و برخی دیگر برای سوختگیری مجبور به توقف بینراهی شدهاند. حملونقل عمومی نیز در بسیاری نقاط کاهش یافته یا قطع شده و همین، هزینه جابهجایی را بالا برده و شمار پیادهها را در خیابانهای هاوانا بیشتر کرده است.
آنچه این بار بحران را برای مردم «وحشتناکتر» میکند، صرفاً وضعیت امروز نیست، بلکه ناتوانی از پیشبینی فرداست. شهروندانی که سالها با کمبود و سهمیهبندی زیستهاند، میگویند اکنون عنصر تازهای اضافه شده: ترس از فروپاشی آرامِ زندگی عادی. بیمارستانها و درمانگاهها ناچار شدهاند خدمات خود را محدود کنند؛ دانشگاه بزرگ هاوانا در دورهای به آموزش از خانه روی آورده و بسیاری از مراکز دولتی ساعات فعالیت را کاهش دادهاند. حتی رویدادهایی مانند نمایشگاه سالانه کتاب نیز به تعویق افتاده است. در همین حال، کمبود سوخت بر امدادرسانی هم سایه انداخته و گزارشهایی از اختلال در حرکت آمبولانسها و دشوارتر شدن بسیج خدمات فوری منتشر شده است.
دولت برای عبور از بحران، علاوه بر سهمیهبندی، بر دو محور دیگر نیز تکیه دارد: افزایش تولید محلی غذا و شتاب دادن به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه انرژی خورشیدی. پروژه ساخت نیروگاههای خورشیدی که با حمایت چین آغاز شده بود، بناست با سرعت بیشتری پیش برود. اما منتقدان و حتی برخی شهروندان میگویند تا زمانی که بنزین و گازوئیل در دسترس نباشد، زنجیره تولید و توزیع از کار میافتد: تولید متوقف میشود، حملونقل از نفس میافتد، مواد غذایی به شهرها نمیرسد و خدماتی مانند آبرسانی و بهداشت در معرض خطر قرار میگیرد. در همین زمینه، گزارشها از هشدار نهادهای بینالمللی درباره خطر «فروپاشی انسانی» سخن میگویند.
در میانه این فشارها، مکزیک بخشی از کمکهای انسانی را به کوبا رسانده و اعلام کرده است ارسال محمولههای دیگر نیز در دستور کار است. با این حال، حجم بحران به گونهای است که این کمکها بیش از آنکه راهحل باشد، نقش مُسکن دارد. همزمان در داخل کوبا، بخشی از جامعه با خشم از «مجازات جمعی» سخن میگوید و معتقد است هدف واقعی محاصره، به زانو درآوردن مردم برای فشار سیاسی است؛ روایتی که به گفته گزارشها، اکنون حتی در ادبیات برخی چهرههای تندرو در آمریکا نیز کمابیش آشکارتر از گذشته بیان میشود.
واکنشها به بحران، فقط به کوبا محدود نمانده است. در فرانسه، شماری از سازمانها و تشکلها از جمله نیروهای سیاسی و اتحادیهای، فراخوانهایی برای اقدامهای حمایتی و تجمع در همبستگی با کوبا منتشر کردهاند و محاصره نفتی را «تلاش برای گرسنگی و خفهکردن یک کشور» توصیف کردهاند. در خود کوبا نیز، در کنار ناامیدی و نگرانی، نوعی سرسختی تاریخی به چشم میخورد: مردمی که «دورههای سختتر» را به یاد دارند و میگویند این بار هم میکوشند دوام بیاورند؛ با دوچرخه، با کنسرو، با خاموشی، و با اضطرابی که مثل دودِ سوختِ کمیاب در هوای شهر پخش شده است.
