حزب توده ایران: ۱۶ آذر، روز دانشجو؛ درسی گران‌بها در مبارزهٔ ضدِ دیکتاتوری ودستیابی به دموکراسی!

با گذشت ۷۲ سال از قیام دانشجویی ۱۶ آذر، میراث پرافتخار آن در مقابله با دیکتاتوری (چه سلطنتی و چه ولائی) و مبارزه برای آزادی و دموکراسی همچنان آزمونی در راه تحول‌های ملی و دموکراتیک در میهن ما ایران است. جنبش دانشجویی در ایران که در رابطه مستقیم با تأثیرگذاری عملکرد کمونیست‌های ایران در سال‌های نخست دههٔ ۱۳۰۰ بر این جنبش بوده است، درطول مبارزاتش با دیکتاتوری رضا شاه و پس از آن با دیکتاتوری محمدرضا شاه در نبرد بوده  و در دهه های اخیر با رژیم استبدادی  ولایت فقیه در نبرد ا ست.

جنبش دانشجویی ایران در گذشته و در جریان مبارزات خلق‌های ایران برای دستیابی به استقلال، آزادی، و عدالت اجتماعی جایگاهی ویژه دارد.  این جنبش در سنت‌های درخشان مبارزان انقلاب مشروطه از جمله حیدرعمواوغلی و نبرد خستگی‌ناپذیر دکتر تقی ارانی و یارانش برضد دیکتاتوری رضا شاه ارتباط تنگاتنگ دارد. جنبش دانشجویی ایران با تأسیس مدارس عالی و نخستین دانشگاه در ایران یعنی دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ خورشیدی (۱۹۳۴ میلادی) آغاز گردید. نخستین اعتصاب دانشجویان در سال ۱۳۱۵ که تحت شرایط استبدادی حاکمیت رضا شاه واکنشی در برابر ستمگری‌ها و بی‌قانونی‌ها بود، تأثیری عمیق در شکستن سکوت گورستانی آن دوران جامعه ایران برجای گذارد.

همچنین اعتصاب سال‌های ۱۳۱۵- ۱۳۱۶ بر پایهٔ خواست‌های سیاسی-اجتماعی در کنار مبارزه برای خواست‌های صنفی، نشانگر آگاهی فزاینده دانشجویان در ایران بود. در شهریور ۱۳۲۰ با برکناری رژیم استبدادی رضا شاه و دستیابی جامعه آن روز ایران به برخی آزادی‌های نسبی،  فعالیت دانشجویان در راه تشکل سازمانی آغاز گردید. پایه‌گذاری اتحادیه‌های دانشجویی بین سال‌های ۱۳۲۳- ۱۳۲۵   در دانشکده‌های پزشکی، فنی، داروسازی، و غیره نمونه‌ای از این فعالیت‌ها بود. “سازمان جوانان توده ایران” که در سال ۱۳۲۲ تأسیس شد، با تلاش‌های خود توانست در این دوران در مدت زمانی کوتاه بخش بزرگی از جوانان و دانشجویان را به سازمان خود جذب و آنان را در مبارزه‌شان بر پایه اندیشه‌های انسانی، استقلال‌طلبانه، آزادی‌خواهانه و عدالت‌جویانه متشکل سازد. جنبش دانشجویی مجدداً در سال ۱۳۲۶ بعد از سرکوب خونین نهضت‌های دموکراتیک در آذربایجان و کردستان توسط ارتش رژیم شاه اوج گرفته و گسترش یافت. پس از ترور نافرجام محمدرضا شاه در ۱۵ بهمن‌ماه ۱۳۲۷ عده‌ای از مبارزترین دانشجویان دانشگاه تهران قربانی ترور و اختناق رژیم شاه شدند. در جریان اعتصاب ۴ ماهه دانشجویان دانشکده پزشکی در سال ۱۳۲۹ دانشجویان بیش از پیش به ضرورت برپائی یک سازمان واحد و متشکل صنفی پی بردند و بالاخره در ۲۴ اردیبهشت‌ماه همین سال در گردهمائی‌ای باشکوه در محوطه دانشگاه تهران تأسیس “سازمان دانشجویان دانشگاه تهران” را اعلام کردند. خصلت ضد دیکتاتوری و آزادی‌خواهانه جنبش دانشجویی و سهم مؤثر این جنبش در نهضت ضد امپریالیستی و دموکراتیک مردم ایران در دوران ملی شدن صنعت نفت به اوج خود رسید.

کودتای خونین ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ از سوی “سازمان اطلاعات و امنیت آمریکا” (“سیا”) و “ام آی شش” (MI6)  انگلیس طراحی و سازماندهی و با همکاری ارتجاع داخلی به‌پیروزی رسید. درپی این کودتا نه تنها حاکمیت دیکتاتوری محمدرضا پهلوی به ایران تحمیل شد، بلکه سرکوب، دستگیری، شکنجه، و اعدام شماری از اعضای حزب تودهٔ ایران، سازمان جوانان تودهٔ ایران، و دیگر سازمان‌ها و شخصیت‌های ملی و وطن‌دوست را به‌همراه داشت. همچنین پس از کودتا بی‌درنگ عده زیادی از دانشجویان مترقی از دانشگاه‌های کشور اخراج شدند. نخستین اعتصاب هماهنگ نیروهای ملی در ۱۶ مهرماه ۱۳۳۲ برضد کودتا برگزار شد.  در این تظاهرات همه نیروهای ملی و در رأس آنان حزب تودهٔ ایران، “جمعیت ملی مبارزه با استعمار”، و “جبههٔ ملی” شرکت داشتند. در ۲۱ آبان‌ماه ۱۳۳۲ دانشجویان دانشگاه تهران با تعطیل کردن دانشگاه با تظاهراتی که با شرکت نیروهای ملی و مردم برای اعتراض به رژیم کودتا با شعارهای “تأمین آزادی‌های دموکراتیک”، “آزادی دکتر مصدق و سایر زندانیان سیاسی”، “طرد استعمار”، و جزاین‌ها، ترتیب داده بودند، همگام شده و همبستگی خود را با هم‌میهنان خویش به‌نمایش گذاشتند.

درواقع برگزاری این دو حرکت وسیع مردمی در ۱۶ مهرماه ۲۱ آبان‌ماه زمینه‌سازِ حماسهٔ ۱۶ آذر گردید.

در ۱۶ آذر  ۱۳۳۲ دانشجویان دانشگاه تهران شرکت خود را در اعتراض‌های مردم تهران علیه تجدید روابط دیپلماتیک با بریتانیا و دعوت از ریچارد نیکسون (معاون آیزنهاور، رئیس‌جمهور وقت آمریکا) اعلام داشتند. دولت کودتا برای جلوگیری از این اعتراض‌ها عده‌ای از نظامیان را برای اشغال دانشگاه فرستاد. دانشجویان به‌نشانهٔ اعتراض به بازداشت دو دانشجوی راه و ساختمان توسط مزدوران رژیم شاه همراه استادان خود از کلاس خارج شدند و با شعار “مرگ بر شاه مزدور” در محوطه دانشگاه گرد هم آمدند. رئیس دانشکده فنی پس از این عمل شرم‌آور و به‌عنوان اعتراض به نقض اصل استقلال و حرمت دانشگاه، تعطیلی دانشگاه را اعلام  کرد. فریاد “دست نظامیان از دانشگاه کوتاه”، “درود بر مصدق نخست‌وزیر قانونی” و ” اتحاد، مبارزه، پیروزی” از هر گوشه طنین افکند. در این لحظه رگبار مسلسل‌ها دانشجویان آزادی‌خواه و مبارز را هدف قرار داد و سه تن از دانشجویان دلیر به‌نام‌های: مصطفی بزرگ‌نیا (عضو رهبری “سازمان جوانان توده”)، مهدی شریعت رضوی (عضو “سازمان جوانان توده”)، و احمد قندچی (عضو “جبههٔ ملی ایران”) جان باختند.

خون این سه مبارز به هم آمیخت و سه گل سرخ از آن روئید که به گل‌های سرسبد جنبش دانشجویی تبدیل شدند: “اتحاد، مبارزه، پیروزی”.

بدین‌سان ۱۶ آذر به‌عنوان مظهر پیکارِ متحد دانشجویان میهن‌دوست و آزادی‌خواه کشور بر ضد امپریالیسم و ارتجاع در تاریخ درخشان جنبش دانشجویی ایران متولد شد و به‌ثبت رسید. درواقع جنبش دانشجویی با قیام شانزده آذرماه ۱۳۳۲ در مقابل رژیم دیکتاتوری وابسته به امپریالیسم، از حیطهٔ مبارزات صنفی‌اش خارج شده و در گردان جنبش‌های ضد دیکتاتوری و ضد امپریالیستی جای گرفت. بعد از کودتای ۲۸ مرداد، یعنی در تمام دوران خفقان و حاکمیت دیکتاتوری محمدرضا شاه، شعار” اتحاد، مبارزه، پیروزی” به شعار محوری جنبش دانشجویی تبدیل شد و دانشجویان با اندیشه‌های متفاوت در دانشکده‌های مختلف که به محتوای عمیقأ انقلابی این شعار آگاه بودند، در مبارزات خود به آن عمل می‌کردند.

بر این پایه جنبش دانشجویی در تمام دوران اختناق تا قبل از انقلاب بهمن ۱۳۵۷، چه در داخل و چه در خارج از کشور درمقام نیرویی سرکوب‌ناپذیر در مبارزه با رژیم دیکتاتوری شاه عمل می‌کرد.

جنبش دانشجویی در روند پیروزی انقلاب بهمن ۱۳۵۷ با مبارزات خستگی‌ناپذیر در زمینه پیش‌برد هدف‌های انقلاب، یعنی استقلال، آزادی، و عدالت اجتماعی و تداوم اوج‌گیری انقلاب، صفحه‌ای بی‌نظیر از تاریخ این جنبش را رقم زد. اگرچه در آستانه انقلاب جنبش دانشجویی به ضعف عمومی ناشی از سازمان‌نیافتگی و پیوند نزدیک نداشتن با جنبش توده‌های زحمتکش مبتلا بود، ولی بعد از انقلاب با شرکت وسیع در صحن دانشگاه‌های سراسر کشور با دفاع از آرمان‌های انقلاب به روشنگری و آگاهی توده‌های دانشجو در محیطی باز و دموکراتیک می‌پرداخت.

دریغا که این “بهار آزادی” دورانی کوتاه داشت و با اجرای هدفمند “انقلاب فرهنگی” از جانب حاکمان مرتجع ولایت فقیه به‌رهبری خمینی و با شعار”بشکنید قلم‌ها را” به‌اجرا گذاشته شد و بدین منوال به برقراری جو سرکوب و مسخ کردن جنبش دانشجویی کمر بستند.

تصفیه و اخراج عده‌ای پرشمار از دانشجویان و استادان، دستگیری و شکنجه، و سرکوب خونین اعتراض‌های دانشجویان در ۱۸ تیرماه ۱۳۷۸ و تعطیل دانشگاه‌های کشور از جمله برنامه های رژیم برای سرکوب جنبش دانشجویی کشور بود. اگرچه جنبش دانشجویی در این روند لطمات زیادی خورد اما نابود نشد.

اعتراض‌های دانشجویان به تقلب حکومت در انتخابات ۱۳۸۸، اعتراض‌های دانشجویان در دی‌ماه ۱۳۹۶ به فساد بنیادی فراگیر رژیم در کنار اعتراضات مردمی، اعتراض آنان به گرانی بنزین در آبان‌ماه ۱۳۹۸، حضور وسیع جنبش دانشجویی در اعتراض‌های سراسری خیزش “زن، زندگی، آزادی”، و اعتراض‌هایی دیگر، از برگشت مجدد جنبش دانشجویی به سنگر مبارزه علیه دیکتاتوری ولایت فقیه و به‌خاطر آزادی و عدالت اجتماعی حکایت می‌کرد.

امروز با گذشت بیش از چهار دهه از حاکمیت ولایت فقیه، جنبش دانشجویی در ایران در کنار گردان‌های دیگر اجتماعی از جمله کارگران و زحمتکشان، زنان، بازنشستگان، و دیگر قشرهای محروم اجتماع درگیر مبارزه‌ای سخت با رژیم واپسگرا و دیکتاتوری است.

برقراری جو امنیتی در دانشگاه‌ها، محروم کردن دانشجویان از تحصیل با وجود صلاحیت علمی آنان، پیشبرد سیاست‌های غیرعادلانه آموزشی به‌منظور گسترش دستیابی به منافع کلان اقتصادی و اجتماعی، سانسور مطبوعات، اعمال فشار برای پوشش اجباری، سختگیری‌ها در ورود و خروج پی در پی دانشجویان به کمیته‌های انضباطی، گران‌تر کردن شهریه دانشگاهی، پائین آوردن امکانات رفاهی دانشجویان، قتل، زندان، شکنجه دادن دانشجویان، و جز این‌ها، نشان از اعمال جبری امیال و اهداف رژیمی است که به نابودی کل جنبش دانشجویی و برقراری آرامش گورستانی در دانشگاه‌های کشور کمر بسته است و درنهایت امر فقط سودای بقای خود به هر قیمت را در سر دارد.

تاریخ  پرافتخار مبارزاتی جنبش دانشجویی ایران از جداناپذیر بودن آن از جنبش سراسری دموکراتیک، آزادی‌خواهانه، صلح دوستانه، و استقلال‌طلبانه مردم ایران نشان دارد، آن‌ طور که امروز نیز رویش جوانه‌های نو این همبستگی را شاهد هستیم.

۱۶ آذر بیانگرِ خواست اتحادجویانهٔ خلق برای افشای ارتجاع و امپریالیسم و مبارزه علیه آن‌ها است!

۱۶ آذر روزِ مبارزه برای دستیابی به حقوق صنفی، دموکراتیک، روزِ بسیج عمومی علیه جنگ، روز خواستِ آزادی برای همهٔ زندانیان سیاسی و عقیدتی، و روزِ مبارزه با اختناق، فقر، و بیکاری است!

فرخنده باد هفتادودومین سالگرد شانزدهم آذر!