با آغاز نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، (چهارشنبه تا جمعه) پرونده هستهای ایران بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است. سه کشور اروپایی — آلمان، فرانسه و بریتانیا — پیشنویس قطعنامهای علیه ایران ارائه کردهاند که در صورت تصویب، مسیر نظارت بر برنامه هستهای تهران را به دوران پیش از برجام بازمیگرداند؛ دورهای که ایران ملزم به توقف کامل غنیسازی و اجرای کامل پروتکل الحاقی بود.
تغییر وضعیت حقوقی پرونده پس از پایان برجام
با انقضای برجام و فعال شدن مکانیسم اسنپبک از سوی اروپا، آژانس اعلام کرده بود بررسیهای دورهای بر اساس توافق هستهای خاتمه یافته و پرونده ایران صرفاً در چارچوب تعهدات پادمانی پیگیری میشود. اما قطعنامه جدید اروپاییها تلاش دارد بار دیگر مدیرکل آژانس را موظف کند مانند گذشته پیش از هر نشست فصلی گزارش ویژهای درباره ایران ارائه کند، اجرای مفاد قطعنامههای ششگانه شورای امنیت (۲۰۰۶–۲۰۱۰) را پیگیری کند و این گزارشها را به شورای امنیت نیز ارسال کند.
اروپا این قطعنامهها را مجدداً لازمالاجرا میداند؛ در حالی که ایران، روسیه و چین آن را «غیرقانونی و منقضیشده» توصیف کردهاند.
ایران در اعتراض به این رویکرد اعلام کرده «بازنگری اساسی» در سیاست خارجی و همکاری با آژانس انجام خواهد داد.
اما برخلاف گذشته، تهران ابزارهای فشار پیشین را در اختیار ندارد. پس از حمله آمریکا، تاسیسات غنیسازی از کار افتاده و ایران اعلام کرده در حال حاضر غنیسازی انجام نمیدهد، سطح همکاری با آژانس به پایینترین میزان دو دهه اخیر رسیده است، امکان کاهش بیشتر بازرسیها و همکاری فنی محدود است و مذاکرات تهران با آمریکا و اروپا کاملاً متوقف شده و میز گفتوگو عملاً وجود ندارد. بنابراین گزینههای تلافیجویانه ایران بسیار محدود شده است.
بازگشت به شرایط قبل از ۱۳۹۴
اگر قطعنامه تصویب شود، مسیر نظارت آژانس دوباره به دوران پیش از تحقق برجام بازمیگردد. در این شرایط ایران باید «بدون قید و شرط» پروتکل الحاقی و کد اصلاحی ۱/۳ را اجرا کند؛ غنیسازی اورانیوم بر اساس قطعنامههای شورای امنیت ممنوع خواهد شد و مدیرکل موظف میشود مانند گذشته گزارشهای ویژه به شورای حکام و شورای امنیت ارائه کند.
این وضعیت یک «پیروزی حقوقی» برای غرب محسوب میشود، زیرا یکبار دیگر خواستههای شورای امنیت را در یک نهاد بینالمللی علیه ایران الزامآور میکند.
ایران میگوید ۱۲۱ کشور جنبش عدم تعهد، همراه با روسیه و چین، با بازگشت قطعنامههای پیشین مخالفت کردهاند.
اما رأی منفی سومالی و سیرالئون — هر دو عضو عدم تعهد — در شورای امنیت، این ادعا را زیر سؤال برده است.
در مقابل، اروپا و آمریکا از بیانیههای اتحادیه اروپا، گروه ۷، کانادا، ژاپن و استرالیا برای ایجاد یک جبهه متحد بهمنظور اعمال فشار بر ایران استفاده میکنند.
در گزارش مدیرکل آژانس که برای نشست کنونی ارائه شده آمده است از پنج ماه پیش هیچ دسترسی به تأسیسات ایران برای راستیآزمایی داده نشده؛ ذخایر اورانیوم غنیشده ایران همچنان حدود ۹۸۷۴ کیلوگرم برآورد میشود و وضعیت مواد هستهای در تاسیسات آسیبدیده پس از حملات اسرائیل و آمریکا هنوز روشن نیست.
گروسی تأکید کرده که «وضعیت اورانیوم غنیشده ایران نیازمند رسیدگی فوری است».
مقامات ایران، از جمله کاظم غریبآبادی و رضا نجفی میگویند هدف این قطعنامه فشار سیاسی است و نه حلوفصل فنی پرونده. تهران هشدار داده در صورت تصویب، «رویکرد جدیدی» اتخاذ خواهد شد، هرچند جزئیات آن روشن نیست.
پس از فعال شدن اسنپبک، تهران تفاهم قاهره با رافائل گروسی را باطل اعلام کرد و گفت دیگر «هیچ همکاری ویژه» بر اساس آن انجام نخواهد شد؛ اقدامی که مسیر نظارت آژانس را بیش از پیش محدود کرده است.
