عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، بناست برای گفتوگوهایی به آنکارا برود که هدف اصلی آن جلوگیری از حمله احتمالی آمریکا عنوان شده است؛ سفری که در میانه افزایش تهدیدهای واشنگتن و بالا گرفتن نگرانیها از گسترش بحران به سراسر منطقه، به یکی از کانونهای اصلی دیپلماسی اضطراری تبدیل شده است. ترکیه در این میان میکوشد نقش میانجی فعال را بر عهده بگیرد و به تهران بقبولاند بدون ارائه امتیازهایی در پرونده هستهای، مهار خطر جنگ دشوار خواهد بود.
بر اساس گرارش گاردین، رجب طیب اردوغان حتی پیشنهاد برگزاری یک گفتوگوی ویدیویی میان دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان را مطرح کرده است؛ ابتکاری که از منظر آنکارا میتواند رهبر آمریکا را جذب کند، اما برای دستگاه دیپلماسی ایران ــ که محتاطتر و کمتحرکتر عمل میکند ــ اقدامی پرریسک و نامتعارف به شمار میآید. در همین چارچوب یادآوری شده است که دو کشور نزدیک به یک دهه است مذاکرات مستقیم رسمی نداشتهاند و هر تماس یا گفتوگوی علنی، بهویژه در سطح عالی، بار سیاسی سنگینی برای تهران خواهد داشت.
سفر عراقچی در زمانی انجام میشود که فضای بینالمللی پیرامون ایران به سرعت در حال امنیتیشدن است. در گزارش گاردین آمده که مقامهای ارشد دفاعی و اطلاعاتی اسرائیل و عربستان نیز این هفته برای رایزنی درباره ایران در واشنگتن حضور داشتهاند. همزمان، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، در نشست کابینه گفته وزارت دفاع قادر است هر دستور نظامی ترامپ را اجرا کند و تأکید کرده ایران «همه گزینهها» را برای رسیدن به توافق در اختیار دارد و نباید به سمت توانمندی هستهای برود.
ترامپ نیز بار دیگر هشدار داده «زمان در حال تمام شدن» است و گفته هرگونه اقدام نظامی آمریکا میتواند «خشونتبار» و بهمراتب گستردهتر از مداخله واشنگتن در ونزوئلا باشد. در مقابل، تهران تلاش کرده هم پیام بازدارندگی بدهد و هم راه گفتوگو را کاملاً نبندد. رئیس ستاد ارتش ایران، امیر حاتمی، اعلام کرده ایران پس از جنگ ۱۲ روزه ماه ژوئن تاکتیکهایش را بازنگری کرده و هزار پهپاد دریایی و زمینی ساخته است؛ او گفته پهپادها و زرادخانه موشکهای بالستیک ایران میتواند پاسخ سنگینی به هر حمله بدهد، هرچند گاردین نوشته است نقطه ضعف مهم ایران پدافند هوایی آن است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز با اشاره به استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه گفته حدود ۳۰ هزار نیروی نظامی آمریکا در برد پهپادهای یکطرفه و موشکهای کوتاهبرد ایران قرار دارند.
در همین حال یک مقام ارشد ایرانی پیشتر به رویترز گفته بود تهران «همزمان برای رویارویی نظامی آماده میشود و از کانالهای دیپلماتیک هم استفاده میکند». وی گلایه کرده بود واشنگتن نشانه کافی از آمادگی برای دیپلماسی نشان نمیدهد. کرملین نیز از دو طرف خواسته فرصت برای راهحل دیپلماتیک را به رسمیت بشناسند، اما این ترکیه است که در عمل میکوشد جایگاه «میانجی اصلی» را تثبیت کند؛ آن هم در شرایطی که بسیاری از دولتهای منطقه از سرایت جنگ و انفجار بحران امنیتی بیم دارند.
در ایران، بنا به همین روایت، جامعه بهشدت قطبی شده است: بخشی خواستار ایستادگی کامل در برابر آمریکا است و بخشی دیگر آشکارا به فروپاشی یا عقبنشینی حاکمیت از طریق حمله نظامی امید بسته و میکوشد روند سقوط را تسریع کند. در چنین فضایی، پزشکیان برای کاهش شکاف و «ترمیم اجتماعی» گفته فهرست کامل کشتهشدگان سرکوب اعتراضات با همراهی خانوادههای داغدار منتشر خواهد شد؛ اما گزارش گاردین میگوید سطح بیاعتمادی و وزن دستگاههای امنیتی به حدی است که تردیدهای جدی درباره امکان اقناع افکار عمومی و ناظران خارجی باقی مانده است. مصطفی تاجزاده، زندانی سیاسی شناختهشده در اوین، آمار رسمی را «دروغی شرمآور» خوانده و خواستار تحقیقات مستقل درباره آنچه «کشتاری بیسابقه» توصیف کرده، شده است.
گزارش گاردین همچنین به «ابهام در هدفگذاری واشنگتن» اشاره میکند: ترامپ از یک سو ادعا کرده برای دفاع از معترضان ممکن است دست به اقدام بزند، اما از سوی دیگر همین هفته تهدیدها را به پرونده هستهای پیوند زده است. در این چارچوب گفته میشود ترامپ با مطرحکردن احتمال حمله به پایگاههای موشکی یا نهادهایی مانند سپاه پاسداران، میکوشد این تصور را القا کند که هدفش میتواند فروپاشی حکومت، یا دستکم کنارهگیری رهبر جمهوری اسلامی باشد. او همچنین مدعی شده در جنگ ۱۲ روزه ژوئن برنامه هستهای ایران را «نابود» کرده، هرچند بعدتر ارزیابیهای متفاوتی از میزان اثرگذاری آن حملات منتشر شده است. روبیو در اظهارنظر محتاطانهای گفته تغییر حکومت در ایران مسئلهای پیچیده است و اگر روزی چنین وضعیتی پیش بیاید، نیازمند «فکر دقیق و بسیار» خواهد بود.
گزارش گاردین به فشارهای مشخص آمریکا اشاره میکند: مقامهای دولت آمریکا اصرار دارند ایران دقیقاً میداند خواستههای واشنگتن چیست؛ از جمله تحویل ذخایر اورانیوم با غنای بالا به طرف ثالث، پایان دادن به غنیسازی داخلی، محدودیتهای جدی بر برنامه موشکی و قطع حمایت از نیروهای همپیمان در منطقه. در گزارش تأکید شده پذیرش هر چهار مطالبه برای ایران بسیار دشوار خواهد بود و همین «گره اصلی» مذاکرات احتمالی را شکل میدهد.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در گفتوگو با الجزیره تاکید کرد حمله به ایران «اشتباه» است و آغاز دوباره جنگ نیز «اشتباه» خواهد بود و افزود ایران آمادگی مذاکره در پرونده هستهای را دارد. فیدان در عین حال اذعان کرد برخی امتیازها برای تهران میتواند «تحقیرآمیز» به نظر برسد و توضیح آن برای افکار عمومی و حتی برای داخل حاکمیت سخت است؛ او گفت اگر ترکیه بتواند راهی پیدا کند که توافق «قابل تحملتر» شود، احتمال پیشبرد آن بالا میرود. فیدان همچنین گفت با ایرانیها صریح صحبت کرده که برای کاستن از هراس همسایگان، تهران باید «اعتماد منطقهای» بسازد و به اینکه چگونه از سوی کشورهای منطقه دیده میشود توجه کند. او در همین روز با سفیر آمریکا در آنکارا نیز دیدار کرده است.
در پایان گزارش آمده است بیشتر کشورهای حوزه خلیج فارس برای مصونماندن از تلافی احتمالی ایران، اعلام کردهاند اجازه نخواهند داد از حریم هوایی یا خاکشان برای حمله به ایران استفاده شود؛ نشانهای از این که حتی متحدان نزدیک آمریکا در منطقه نیز از تبعات یک جنگ جدید بیم دارند. سفر عراقچی به آنکارا، در چنین زمینهای، تلاشی است برای باز کردن یک راه خروج دیپلماتیک پیش از آنکه تهدیدها به نقطه بیبازگشت برسد؛ اما هزینه سیاسیِ امتیازدهی برای تهران و ابهام در اهداف واقعی واشنگتن، این مسیر را بهشدت شکننده و پرمخاطره کرده است.
