با ادامه جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، منابع آگاه میگویند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نقش محوریتری در تصمیمگیریهای جنگی ایران به دست آورده و راهبردی سختگیرانهتر را در پیش گرفته است؛ راهبردی که به گسترش حملات موشکی و پهپادی ایران در منطقه انجامیده است.
به گزارش خبرگزاری رویترز، منابع ارشد ایرانی و منطقهای میگویند با وجود کشته شدن شماری از فرماندهان ارشد در حملات اخیر، سپاه توانسته است کنترل خود بر ساختار تصمیمگیری در دوران جنگ را تقویت کند. این منابع تأکید میکنند سپاه پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل نیز با پیشبینی احتمال هدف قرار گرفتن رهبرانش، بخشی از اختیارات را به سطوح پایینتر فرماندهی واگذار کرده بود؛ اقدامی که به گفته تحلیلگران به افزایش تابآوری ساختار نظامی ایران کمک کرده اما در عین حال خطر خطاهای محاسباتی و گسترش دامنه جنگ را نیز افزایش میدهد.
بر اساس این گزارش، در پی حملات اخیر، سپاه اکنون در تقریباً تمامی تصمیمهای مهم راهبردی ایران نقش مستقیم دارد. یک مقام امنیتی نزدیک به سپاه گفته است احمد وحیدی، فرمانده جدید سپاه، در همه نشستهای عالی حضور دارد و هدف اصلی این نهاد «حفظ بقای نظام جمهوری اسلامی و اهداف آن» است.
در چارچوب همین راهبرد، مقامات نظامی ایران میگویند ساختار فرماندهی به گونهای طراحی شده که در صورت کشته شدن هر فرمانده، جانشین او بلافاصله جایگزین شود. رضا طلایینیک، معاون وزیر دفاع ایران، در گفتوگویی تلویزیونی اعلام کرد برای هر مقام فرماندهی، چند سطح جانشین تعیین شده است تا «در صورت حذف فرماندهان، خللی در ادامه عملیات ایجاد نشود».
تحلیلگران میگویند این ساختار غیرمتمرکز بخشی از دکترین نظامی سپاه طی نزدیک به دو دهه گذشته بوده است. به گفته کسرا اعرابی، پژوهشگر مسائل سپاه در سازمان «متحد علیه ایران هستهای»، این راهبرد پس از مشاهده فروپاشی سریع ارتش عراق در جریان حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳ شکل گرفت. هدف آن بود که اگر بخشی از کشور یا فرماندهی مرکزی هدف قرار گیرد، واحدهای محلی همچنان قادر به دفاع و حفظ کنترل باشند.
در عین حال، این ساختار نه تنها برای مقابله با تهدیدهای خارجی بلکه برای مدیریت امنیت داخلی نیز طراحی شده است. به گفته تحلیلگران، سپاه در کنار هدایت پاسخ نظامی ایران، همچنان مسئول اصلی کنترل امنیت داخلی است؛ موضوعی که میتواند احتمال شکلگیری اعتراضات داخلی در شرایط جنگ را کاهش دهد و امید آمریکا یا اسرائیل برای ایجاد ناآرامی داخلی را کمرنگتر کند.
در این میان، جانشینی رهبر جمهوری اسلامی پس از کشته شدن علی خامنهای نیز ممکن است به تقویت بیشتر نقش سپاه منجر شود. برخی تحلیلگران میگویند مجتبی خامنهای، که از گزینههای احتمالی جانشینی به شمار میرود، روابط بسیار نزدیکی با سپاه دارد و از حمایت قابل توجه در میان فرماندهان و بهویژه نیروهای جوانتر این نهاد برخوردار است.
با وجود تمرکز قدرت در سپاه، منابع آگاه میگویند این نهاد نیز کاملاً یکدست نیست و در درون آن رقابتها و اختلافاتی وجود دارد. با این حال، یکی از منابع منطقهای به رویترز گفته است در شرایطی که ایران تحت حمله قرار گرفته، نیروهای سپاه «بیش از هر زمان دیگری متحد» شدهاند.
سپاه پاسداران که پس از انقلاب ۱۹۷۹ برای حفاظت از نظام جمهوری اسلامی تأسیس شد، طی دهههای گذشته به نهادی فراتر از یک نیروی نظامی تبدیل شده است. این سازمان علاوه بر قدرت نظامی و شبکه اطلاعاتی گسترده، نفوذ قابل توجهی در اقتصاد ایران نیز دارد و شرکتهای وابسته به آن در بخشهای مهمی از جمله انرژی و ساختوساز فعالیت میکنند. همچنین سپاه نقش اصلی در ارتباط با گروههای متحد ایران در منطقه و مدیریت نیروهای بسیج برای مقابله با ناآرامیهای داخلی را بر عهده دارد.
به گفته تحلیلگران، اگر جنگ کنونی بدون فروپاشی نظام سیاسی ایران پایان یابد، احتمالاً سپاه پاسداران در ساختار قدرت کشور نقشی حتی پررنگتر از گذشته خواهد یافت؛ موضوعی که میتواند مسیر سیاست داخلی و منطقهای ایران را در سالهای آینده به شکل محسوسی تغییر دهد.
