دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در اظهاراتی که میتواند موج تازهای از تنش سیاسی میان واشنگتن و هاوانا ایجاد کند، گفت دولت کوبا «در حال گفتوگو» با آمریکاست و در حالی که کشور «پول ندارد و هیچ ندارد»، ممکن است آمریکا بتواند یک «تصاحب دوستانه» از کوبا انجام دهد. ترامپ این سخنان را روز جمعه پیش از سفر انتخاباتی به تگزاس بیان کرد و مدعی شد حکومت کوبا «در دردسر بزرگی» قرار گرفته است.
این موضعگیری در شرایطی مطرح میشود که به نوشته گاردین، روابط دو کشور به یکی از پایینترین نقاط خود در «۶۷ سال» گذشته رسیده و آمریکا پس از ماجرای بازداشت/انتقال نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا (متحد کلیدی هاوانا)، فشار بر کوبا را افزایش داده است؛ فشاری که بنا بر روایت گزارشها با محدودیتهای شدیدتر در حوزه انرژی و نفت و تنگتر شدن حلقه اقتصادی پیرامون کوبا همراه بوده است.
همزمان، گزارشها حاکی است تماسها و رایزنیهایی—دستکم در سطح غیرعلنی یا غیررسمی—میان مقامهای آمریکایی و حلقههای نزدیک به ساختار حاکم در کوبا صورت گرفته است. به طور مشخص، در رسانهها آمده که مقامهای آمریکایی در حاشیه نشست سران کشورهای کارائیب (کاریکوم) با «رائول گییرمو رودریگز کاسترو»، نوه رائول کاسترو، دیدار کردهاند؛ موضوعی که در گزارشها به عنوان بخشی از تلاشها برای گشودن کانال مذاکره و «باز کردن» مسیرهایی برای تغییرات در روابط اقتصادی/سیاسی با جزیره مطرح شده است، هرچند روایتها درباره سطح و ماهیت این گفتوگوها متفاوت است و مقامهای کوبایی نیز «گفتوگوهای سطحبالا» را رد کردهاند.
ترامپ همچنین با اشاره به جامعه بزرگ تبعیدیان کوبایی در آمریکا—بهویژه در فلوریدا—گفت چنین مسیری میتواند برای آنان «چیز خوبی» باشد و از وجود کسانی سخن گفت که «میخواهند به کوبا برگردند» و از تحولات جاری خشنودند. اما در خودِ کوبا، زبان «مالکانه» ترامپ میتواند نگرانیهایی را زنده کند؛ زیرا سلطه اقتصادی آمریکا بر کوبا در دورههای پیشین، از عوامل مهم شکلگیری انقلاب ۱۹۵۹ و قطع رابطه عمیق سیاسی میان دو کشور بوده است.
در برابر این لحن، موضع رسمی هاوانا در سالهای اخیر—طبق همان گزارش—این بوده که گفتوگو با آمریکا تنها «از موضع برابر» و با احترام به «حاکمیت، استقلال و حق تعیین سرنوشت» کوبا ممکن است و نباید به امور داخلی کشور گره بخورد. در همین چارچوب، برخی تحلیلگران گفتهاند اگر واقعاً طرحی شبیه «سناریوی ونزوئلا» مدنظر باشد، ممکن است به جای تغییر سیاسی فوری، تمرکز اصلی بر «گشایشهای اقتصادی» باشد؛ اما چنین رویکردی میتواند هم در داخل کوبا و هم در میان بخشی از تبعیدیان کوبایی در میامی، واکنشهای متضاد ایجاد کند.
فضای امنیتی نیز در این روزها به شدت حساس شده است. چند روز پیش از اظهارات ترامپ، گزارشها از درگیری مسلحانه در دریا میان نیروهای کوبایی و سرنشینان یک قایق تندروی ثبتشده در فلوریدا خبر دادند؛ رخدادی که بنا بر روایتها به کشته شدن چهار نفر و زخمی شدن چند نفر انجامید و پای «تسلیحات» و ادعای تلاش برای «نفوذ مسلحانه» به خاک کوبا را به میان کشید. این حادثه، همزمان با بحثهای مربوط به کانالهای تماس و تغییر سیاست آمریکا، میتواند به تشدید فضای بدگمانی و امنیتی میان دو کشور دامن بزند.
اظهارات ترامپ درباره «تصاحب دوستانه»—بدون ارائه جزئیات روشن—در لحظهای مطرح شده که کوبا با بحران اقتصادی و انرژی دست و پنجه نرم میکند و سیاست آمریکا نیز در حال اعمال فشار حداکثری برای گرفتن امتیاز است. اما همین زبان و همین همزمانی با تحولات امنیتی اخیر، میتواند مسیر هر نوع گفتوگوی واقعی را دشوارتر کند: از یک سو، هاوانا احتمالاً چنین ادبیاتی را نشانه تهدید به دخالت و نقض حاکمیت میبیند؛ و از سوی دیگر، واشنگتن تلاش خواهد کرد حمایت تبعیدیان و نیروهای داخلی آمریکا را برای هر تغییر سیاستی—چه در قالب توافق، چه در قالب فشار—با خود همراه نگه دارد.
