دور تازه مذاکرات هستهای میان ایران و ایالات متحده روز پنجشنبه در ژنو در حالی برگزار شد که همزمان بزرگترین آرایش نظامی آمریکا در خاورمیانه از زمان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ بر فضای گفتوگوها سایه افکنده و دو طرف را زیر فشار شدید سیاسی و راهبردی قرار داده است. تهران با اعلام آمادگی برای «انعطاف» در مذاکرات و ارائه پیشنهادهای جدید، از امکان دستیابی به توافق سخن میگوید، اما همچنان بر حق خود برای غنیسازی اورانیوم در خاک ایران تأکید دارد؛ در مقابل، واشنگتن میکوشد با تهدید نظامی و استقرار گسترده نیرو، تهران را به پذیرش محدودیتهای عمیقتر وادار کند.
در مرکز این تلاش دیپلماتیک، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران و از معماران توافق هستهای ۲۰۱۵، قرار دارد که اکنون در حساسترین مأموریت دوران سیاسی خود میکوشد توافقی جدید را پیش از احتمال اقدام نظامی آمریکا نهایی کند. عراقچی که به گفته ناظران از حمایت کامل رهبر جمهوری اسلامی برخوردار است، مذاکرات را «بازی برد–برد» توصیف کرده و تأکید دارد که فشار نظامی آمریکا نمیتواند ایران را وادار به عقبنشینی کند. او که در کتاب خود سبک مذاکره ایران را به چانهزنی بازار تشبیه کرده، معتقد است توافق تنها در صورت اولویتیافتن دیپلماسی ممکن است.
این مذاکرات در شرایطی انجام میشود که دولت دونالد ترامپ با اعزام ناوهای هواپیمابر، جنگندهها و سامانههای تهاجمی به منطقه، تهران را با ضربالاجل عملی برای توافق روبهرو کرده است. واشنگتن تصریح کرده اگر پیشرفت ملموسی حاصل نشود، گزینه نظامی همچنان روی میز خواهد بود. در همین حال، ایران نیز هشدار داده در صورت حمله، به پایگاههای آمریکا در منطقه پاسخ خواهد داد؛ وضعیتی که نگرانی از گسترش درگیری منطقهای را افزایش داده و حتی بازار نفت را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
با وجود این فضای تنش، مقامهای ایرانی میگویند با «جدیت و انعطاف» وارد مذاکرات شدهاند. تهران اعلام کرده آماده ارائه امتیازهایی از جمله کاهش ذخایر اورانیوم غنیشده یا تعدیل سطح غنیسازی است، مشروط بر آنکه تحریمها برداشته شود و حق ایران برای فناوری هستهای صلحآمیز به رسمیت شناخته شود. در داخل ایران نیز فشار اقتصادی ناشی از تحریمها و ناآرامیهای اخیر، انگیزه حاکمیت برای رسیدن به توافق را افزایش داده است.
در مقابل، ایالات متحده همچنان خواهان محدودیتهای گستردهتر است. واشنگتن علاوه بر برنامه هستهای، برنامه موشکی ایران را نیز موضوعی اساسی میداند، اما تهران تأکید دارد مذاکرات صرفاً به پرونده هستهای محدود خواهد بود. اختلاف بنیادین دو طرف همچنان بر سر غنیسازی در خاک ایران است: آمریکا خواهان توقف آن است، در حالی که ایران آن را حق خود طبق معاهده عدم اشاعه میداند.
بهگفته دیپلماتها، چارچوب احتمالی هر توافق جدید به احتمال زیاد شامل محدودکردن سطح غنیسازی ایران به درصدهای پایین، کاهش یا انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده، محدودیت تعداد و محل سانتریفیوژها و نظارت سختگیرانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواهد بود. یکی از مسائل کلیدی نیز سرنوشت ذخایر اورانیوم ایران است که پس از حملات سال گذشته آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای، هنوز بهطور کامل روشن نشده است.
رویترز نوشته است: از نگاه تحلیلگران، شرایط کنونی ترکیبی از فرصت و خطر است: از یکسو هر دو طرف از جنگی پرهزینه بیم دارند و نشانههایی از انعطاف دیده میشود؛ از سوی دیگر، شکافهای اساسی همچنان عمیق است و ضربالاجلهای سیاسی میتواند روند دیپلماسی را به سرعت به سمت تقابل سوق دهد. در چنین وضعی، نقش عراقچی بهعنوان مذاکرهکنندهای باتجربه و مورد اعتماد حاکمیت ایران، و نیز فشار نظامی بیسابقه آمریکا، دو عامل تعیینکننده سرنوشت مذاکراتی بهشمار میروند که میتواند مسیر تقابل یا توافق میان تهران و واشنگتن را در ماههای آینده مشخص کند.
