عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، اعلام کرد تهران و واشنگتن در گفتوگوهای ژنو بر سر «اصول راهنمای اصلی» برای حل اختلافات هستهای به تفاهم رسیدهاند؛ پیشرفتی که هرچند بهگفته او به معنای دستیابی قریبالوقوع به توافق نهایی نیست، اما میتواند نشانهای از گشایش در یکی از پرتنشترین پروندههای ژئوپلیتیکی جهان باشد.
عراقچی پس از پایان مذاکرات غیرمستقیم با نمایندگان آمریکا گفت «ایدههای مختلفی مطرح و بهطور جدی بررسی شد» و در نهایت «بر سر برخی اصول کلی هدایتکننده توافق حاصل شد». همزمان، وزیر خارجه عمان ــ میانجی این مذاکرات ــ نیز از وجود «گامهای بعدی روشن» برای ادامه روند گفتوگوها سخن گفت، هرچند تأکید کرد «کار زیادی باقی مانده است».
این دور از مذاکرات با میانجیگری عمان و با حضور عراقچی و نمایندگان آمریکا، از جمله استیو ویتکاف و جرد کوشنر، برگزار شد. کاخ سفید به پرسشها درباره جزئیات نشست واکنشی نشان نداد، اما دونالد ترامپ پیشتر اعلام کرده بود بهطور «غیرمستقیم» در این گفتوگوها دخیل است و معتقد است تهران اینبار خواهان دستیابی به توافق است. او هشدار داده بود ایران «پیامدهای عدم توافق» را در حملات سال گذشته به تأسیسات هستهای خود دیده است.
اظهارات عراقچی بلافاصله بر بازارهای انرژی اثر گذاشت و بهای نفت برنت بیش از یک درصد کاهش یافت؛ نشانهای از کاهش نگرانیها نسبت به احتمال درگیری نظامی در منطقهای که آمریکا همزمان نیروهای دریایی و هوایی خود را تقویت کرده است. در آستانه مذاکرات، رسانههای ایرانی از بستهشدن موقت بخشهایی از تنگه هرمز بهدلیل رزمایش سپاه پاسداران خبر داده بودند؛ اقدامی که یادآور تهدیدهای پیشین تهران برای بستن این گذرگاه حیاتی در صورت حمله نظامی است.
در سطح سیاسی، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز در واکنش به سخنان ترامپ درباره «تغییر رژیم» در ایران، هشدار داد هرگونه تلاش آمریکا برای براندازی حکومت شکست خواهد خورد. او با اشاره به قدرت نظامی آمریکا گفت «قویترین ارتش جهان هم ممکن است ضربهای بخورد که از جا بلند نشود».
عراقچی در سخنرانی خود در کنفرانس خلع سلاح ژنو پس از مذاکرات، از گشایش «پنجرهای تازه از فرصت» سخن گفت و ابراز امیدواری کرد گفتوگوها به راهحلی «پایدار» بینجامد که حقوق مشروع ایران را به رسمیت بشناسد. در عین حال، تهران بار دیگر تأکید کرده است که تنها حاضر است درباره محدودیتهای برنامه هستهای خود ــ در ازای رفع تحریمها ــ مذاکره کند و نه درباره برنامه موشکی یا توقف کامل غنیسازی اورانیوم.
این موضع در حالی تکرار میشود که واشنگتن کوشیده دامنه مذاکرات را به توان موشکی ایران نیز گسترش دهد. رهبر جمهوری اسلامی نیز در موضعی همسو، تأکید کرد توان موشکی ایران «غیرقابل مذاکره» است و به آمریکا ارتباطی ندارد. یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است موفقیت مذاکرات به پرهیز آمریکا از «خواستههای غیرواقعبینانه» و جدیت آن در رفع تحریمهای فلجکننده بستگی دارد.
گفتوگوهای ژنو در شرایطی از سر گرفته شده که مذاکرات سال گذشته پس از حملات هوایی اسرائیل و سپس بمباران تأسیسات هستهای ایران توسط بمبافکنهای بی-۲ آمریکا متوقف شده بود. تهران پس از آن اعلام کرد فعالیتهای غنیسازی را متوقف کرده است. ایران که عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای است، بر ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای خود تأکید دارد؛ در مقابل، آمریکا و اسرائیل معتقدند سطح غنیسازی ایران به آستانه توان تولید سلاح هستهای نزدیک شده است.
از منظر داخلی، ضعف نسبی حکومت ایران پس از اعتراضات گسترده و سرکوب خونین سال گذشته ــ که به گفته منابع مختلف هزاران کشته برجای گذاشت ــ و نیز فشار اقتصادی ناشی از تحریمها، بر فضای مذاکرات سایه انداخته است. در چنین شرایطی، پیشرفت اعلامشده در ژنو میتواند نشانهای از تمایل دو طرف به مهار بحران و بازگشت به مسیر دیپلماسی باشد؛ هرچند فاصله تا توافقی جامع همچنان قابل توجه ارزیابی میشود.
