با ادامه پیشروی نیروهای دولتی سوریه در مناطق تحت کنترل اداره خودگردان شمال و شرق سوریه، پروژهای که زمانی برای بسیاری از چپگرایان جهان نماد دموکراسی شورایی و برابری بود، در معرض فروپاشی قرار گرفته است. توافق آتشبس میان دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه، که با میانجیگری واشنگتن و حمایت آنکارا شکل گرفته، عملاً به انحلال اداره خودمختار و نیروهای مسلح آن میانجامد. همزمان، تصرف مراکز کلیدی نفت و گاز، بحران امنیتی در زندانها و اردوگاههای داعش، و عقبنشینی حمایت آمریکا، آینده روژاوا و موجودیت سیاسی کردها را با پرسشهای اساسی روبهرو کرده است. شکست کنونی شاید آغاز پایان پروژه روژاوا باشد، اما به معنای پایان مبارزه نخواهد بود.
***
رؤیا پایان یافت
پایان خودمختاری روژاوا
خودگردانی دموکراتیک شمال و شرق سوریه، که با نام روژاوا نیز شناخته میشود، با آرمانهایش برای دموکراسی شورایی، برابری جنسیتی و حقوق برابر برای جوامع قومی، توسط بسیاری از چپگرایان در سراسر جهان به عنوان چراغ امید در نظر گرفته میشد. اکنون، این پروژه در مواجهه با حمله نیروهای دولتی سوریه با پایان خود روبرو است.
عامل تعیینکننده احتمالاً تغییر موضع ایالات متحده است، که منطقه تحت چتر نظامی آن توانسته است در ده سال گذشته توسعه یابد. با این حال، صحبت از خیانت واشنگتن اشتباه خواهد بود. در واقع، ایالات متحده هرگز از پروژه سیاسی “خودمختاری دموکراتیک” حمایت نکرد، بلکه منحصراً همکاری نظامی با نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) چند قومیتی را که حول جناحهای کرد تشکیل شده بود، دنبال کرد. طرف کرد نیز همواره تأکید کرده است که اتحادش با قدرت امپریالیستی، که به نام مبارزه مشترک علیه “دولت اسلامی” (IS) وارد آن شده بود، صرفاً تاکتیکی بود.
در واقع، هدف اصلی ایالات متحده عقب راندن نفوذ ایران و جدا کردن سوریه از “محور مقاومت” بود. با سرنگونی رژیم بعث و به قدرت رسیدن اسلامگرایان احمد الشرع، ایالات متحده دیگر دلیلی برای ادامه همکاری خود با نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) نداشت، که این امر روابط با ترکیه را تیره کرد. در عوض، دولت ترامپ در ازای حمایت از طرح استعماری غزه، به آنکارا در سوریه آزادی عمل داد.
دولت اسرائیل نیز به نوبه خود، پس از انعقاد توافقی با دمشق دو هفته پیش که به آن کنترل جنوب سوریه را میدهد، علاقه خود را به کردهای سوریه به عنوان اهرم فشار از دست داد.
در مناطق مسکونی عربنشین، جایی که نیروهای دموکراتیک سوریه اغلب بیشتر به عنوان اشغالگران تلقی میشدند تا آزادکنندگان از دست داعش، پیشروی نیروهای دولتی در آخر هفته منجر به فرار گسترده واحدهای عرب SDF شد. در نهایت، با تصرف بزرگترین میدانهای نفت و گاز توسط نیروهای الشرع، دولت خودمختار ستون فقرات اقتصادی خود را از دست داد.
همه اینها احتمالاً باعث شد که مظلوم عبدی، فرمانده SDF، عصر یکشنبه در مواجهه با “جنگ اجباری” و برای جلوگیری از “خونریزی بیمعنی بیشتر و تلفات غیرنظامیان”، با توافق آتشبس با میانجیگری واشنگتن موافقت کند. در واقع، این توافق که مهر آنکارا را بر خود دارد، به معنای تسلیم روژاوا، با انحلال اداره خودمختار و نیروهای مسلح آن است.
برای کردها – که هنوز دهها هزار جنگجو دارند – اکنون مسئله دفاع از موجودیت خود مطرح است. از سوی دیگر، رویای چپگرایانه یک فدراسیون ضد ملیگرا و آنارشیستی در شمال سوریه، نقش بر آب شده است.
جنگ در سوریه
بسیج عمومی در روژاوا
با وجود توافق آتشبس، حملات نیروهای دولتی سوریه به مناطق تحت اداره خودگردان شمال و شرق سوریه روز دوشنبه ادامه یافت. نیروهای دولتی تلاش کردند شهر مرزی کوبانی را در نزدیکی ترکیه به محاصره درآورند. درگیریها بهویژه پیرامون زندانهایی رخ داد که هزاران عضو سازمان جهادی «دولت اسلامی» در آنها نگهداری میشوند. فوزا یوسف، رئیس حزب سوسیالیستی ـ کُردی اتحاد دموکراتیک (پارتی یەکیتی دموکرات، PYD) که نیروی سیاسی مسلط در منطقه خودگردان است، اعلام کرد: «ما نیروهای کُرد را به بسیج عمومی فرا میخوانیم، زیرا کُردهای روژاوا با تهدید نسلکشی روبهرو هستند.»
در آخر هفته، نیروهای دولتی در یک عملیات برقآسا مناطق عربنشین وابسته به اداره خودگردان در امتداد فرات را تصرف کردند؛ از جمله میدانهای نفت و گاز دیرالزور، سد فرات در نزدیکی طبقه که برای تأمین آب اهمیت حیاتی دارد، و نیز شهر رقه. در این مناطق که پیشتر از پایگاههای اصلی داعش به شمار میرفت، نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) با شورش شبهنظامیان قبیلهای و پیوستن برخی از واحدهای عرب خود به نیروهای دولتی مواجه شدند. شامگاه یکشنبه، مظلوم عبدی، فرمانده کل SDF، توافق آتشبسی را که احمد الشَرع، رئیسجمهور سوریه، ارائه کرده بود، تأیید کرد تا به گفته او «در جنگی تحمیلی از خونریزی بیهوده بیشتر و تلفات غیرنظامیان جلوگیری شود».
فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه، تام باراک، از هر دو طرف به دلیل «تلاشهای سازنده» برای ساختن سوریهای متحد تمجید کرد. با این حال، توافق ۱۴ مادهای در عمل به انحلال اداره خودگردان میانجامد. این توافق انتقال فوری کنترل استانهای رقه و دیرالزور به دولت مرکزی را پیشبینی میکند. همچنین مقرر شده کوبانی از سلاحهای سنگین خالی شود و تنها یک نیروی پلیس محلی در شهر باقی بماند. در این سند هیچ اشارهای به حقوق خودمختاری برای مناطق کُردنشین اصلی در جزیره نشده و صرفاً به فرمان ریاستجمهوری هفته گذشته ارجاع داده شده است که زبان کُردی را بهعنوان «زبان ملی» به رسمیت میشناسد و امکان ارائه آن را بهصورت درس اختیاری فراهم میکند.
بر اساس توافق، نیروهای دموکراتیک سوریه باید منحل شوند و اعضای آنها بهصورت فردی، نه بهعنوان یگانهای منسجم همانگونه که SDF خواستار آن بود، در ارتش سوریه ادغام شوند؛ ارتشی که تاکنون عمدتاً از واحدهای مسلح اسلامگرا تشکیل شده است. عبدی اعلام کرد جزئیات توافق را روز دوشنبه در دمشق با الشرع بررسی خواهد کرد؛ دیداری که به همین منظور سفر رسمی برنامهریزیشده الشرع به برلین در این هفته را به تعویق انداخت. فرمانده SDF پیش از عزیمت به دمشق موضعی تهاجمی اتخاذ کرد و گفت: «دستاوردهای انقلاب و مردممان را با همه ابزارهای در اختیارمان دفاع خواهیم کرد.»
طبق توافق، اردوگاههای بازداشت و زندانهای شمال و شرق سوریه که دهها هزار عضو داعش و خانوادههایشان سالهاست در آنها نگهداری میشوند، باید به مسئولیت دولت مرکزی واگذار شوند. الشرع پیشتر خود بهعنوان یکی از فرماندهان ارشد داعش در نسلکشی ایزدیها در عراق نقش داشته و سپس گروه جهادی خود، هیئت تحریر الشام (HTS)، را بنیان گذاشت که اکنون در دمشق حاکم است.
از این رو شگفتآور نیست که هواداران دولت از همان یکشنبه روند آزادسازی اعضای داعش از زندانها را آغاز کردند. نیروهای دموکراتیک سوریه روز دوشنبه اعلام کردند که نیروهای دولتی زندان الشدادی در استان حسکه و همچنین زندان الاکتان در نزدیکی رقه را تصرف کردهاند؛ زندانی که حدود پنج هزار عضو بلندپایه داعش در آن نگهداری میشوند. بنا بر این گزارش، نیروهای آمریکایی که بهطور رسمی برای مقابله با داعش در شمال سوریه مستقر هستند، در این رویدادها مداخلهای نکردند.
همزمان، در اردوگاه الهول در استان حسکه شورشی در میان خانوادههای اعضای داعش درگرفته است. این اردوگاه که کودکان و نوجوانانِ وابسته به هواداران داعش در آن با آموزههای این سازمان پرورش مییابند، مدتهاست بهعنوان بمبی ساعتی شناخته میشود، زیرا نسل تازهای از جهادیها در آن رشد کرده است.
منبع: یونگه ولت
***
*ادارهٔ خودمختار شمال و شرق سوریه، همچنین شناخته شده با نام روژاوا، به نظام فدرالی خودمختار در مناطق شمال و شرق سوریه گفته میشود. این نظام در ۱۷ مارس ۲۰۱۶ در نشستی در شهر رمیلان در کانتون جزیره به رهبری حزب اتحاد دموکراتیک اعلام شد. در حال حاضر ادارهٔ خودمختار شمال و شرق سوریه از پنج کانتون (منطقه) به نامهای جزیره، کوبانی، رقه، الثوره و دیرالزور تشکیل شده است که در سال ۲۰۲۴ مجموعاً جمعیتی حدود ۴/۶ میلیون نفر داشتهاند. علاوه بر کردها، عربها، آشوریها، ارمنیها، ترکمنها و چرکسها نیز در این مناطق زندگی میکنند.
ادارهٔ خودمختار قبلاً خودمدیریتی دموکراتیک روژاوای کردستان و سپس نظام فدرالی دموکراتیک روژاوا-شمال سوریه نام داشت، اما پس از پیروزی نیروهای دموکراتیک سوریه علیه داعش، قلمرو ادارهٔ خودمختار به مناطق تحت تصرف داعش نیز گسترش پیدا کرد و تمامی مناطق شرق رودخانهٔ فرات را دربر گرفت و به نام کنونی تغییر نام داد.
در ابتدا شهر قامشلی پایتخت و مرکز سیاسی فدراسیون بهشمار میرفت، اما با افزایش خطر حملهٔ ترکیه به مناطق مرزی، شهر عین عیسی از سال ۲۰۱۸ به عنوان پایتخت ادارهٔ خودمختار شمال و شرق سوریه شناختهشد و مرکزیت اداری و سیاسی این فدراسیون بدانجا منتقل شد.
