به گزارش خبرگزاری رویترز، نیروهای دولتی سوریه روز دوشنبه ۱۹ ژانویه ۲۰۲۶ کنترل خود را بر بخش وسیعی از مناطق شمالی و شرقی این کشور که یک روز پیشتر بهطور ناگهانی از سوی نیروهای کُرد رها شده بود، تحکیم کردند؛ تحول بزرگی که به گفته ناظران، جایگاه احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه، را در نقشه قدرت کشور تثبیت میکند.
بر اساس این گزارش، «نیروهای دموکراتیک سوریه» (ائتلاف تحت رهبری کُردها) که تا همین اواخر مهمترین متحد زمینی آمریکا در سوریه به شمار میرفتند، پس از چند روز درگیری با نیروهای دولتی، روز یکشنبه با خروج از دو استان عربنشین ــ از جمله مناطق نفتخیز ــ موافقت کردند؛ مناطقی که سالها در کنترل آنان قرار داشت. این توافق، بزرگترین دگرگونی در نقشه کنترل سوریه از زمان سرنگونی بشار اسد در سال ۲۰۲۴ به دست نیروهای اسلامگرایی توصیف شده که به رهبری احمد الشرع قدرت را در دمشق به دست گرفتند.
خبرنگاران رویترز گزارش دادهاند که نیروهای دولتی در شهر رقه ــ شهری که نیروهای دموکراتیک سوریه در سال ۲۰۱۷ آن را از گروه «داعش» بازپس گرفته بودند ــ مستقر شدهاند و همزمان کنترل میادین نفت و گاز در استان دیرالزور را نیز در دست گرفتهاند؛ مناطقی که طی سالهای گذشته از مهمترین منابع درآمدی و نقاط اتکای نیروهای دموکراتیک سوریه محسوب میشدند.
در شهر رقه، نیروهای امنیت داخلی دولت و پلیس نظامی ایستهای بازرسی برپا کرده و اقدام به کنترل مدارک شناسایی شهروندان کردهاند. منابع امنیتی در رقه به رویترز گفتهاند که شهر طی شب از حضور نیروهای «نیروهای دموکراتیک سوریه» پاکسازی شده، هرچند برخی تکتیراندازها تا عصر یکشنبه مقاومت کرده بودند.
در دیرالزور نیز خبرنگار رویترز حضور نیروهای امنیتی دولتی را در میدان نفتی «العمر» ــ بزرگترین میدان نفتی سوریه ــ و همچنین میدان گازی «کونوکو» مشاهده کرده است. میدان «العمر» در سالهای گذشته پایگاه اصلی نیروهای دموکراتیک سوریه در منطقه به شمار میرفت. گزارش رویترز میگوید در اطراف میدان گازی کونوکو دو نگهبان مستقر بودهاند و یک کاروان بزرگ نظامی سوریه نیز به سمت میدان نفتی العمر در حرکت بوده است. در این مناطق، هیچ نشانهای از حضور نیروهای دموکراتیک سوریه دیده نشده است.
این تغییر بزرگ در موازنه قدرت، پس از ماهها بنبست در مذاکرات دمشق با نیروهای دموکراتیک سوریه رخ داده است؛ مذاکراتی که محور اصلی آن اصرار دولت مرکزی بر ادغام کامل نیروهای تحت فرماندهی کُردها در ساختار رسمی سوریه بود. نیروهای دموکراتیک سوریه طی جنگ داخلی طولانی سوریه (۲۰۱۱ تا ۲۰۲۴)، با اتکا به نیروی «یگانهای مدافع خلق» در رأس این ائتلاف و با پشتیبانی نظامی آمریکا، بخشهای گستردهای از خاک سوریه را تحت کنترل خود درآورده بودند و نقش تعیینکنندهای در شکست «داعش» ایفا کردند.
روابط آمریکا با دولت جدید دمشق نیز در این میان اهمیت ویژهای یافته است. رویترز یادآوری میکند که ایالات متحده پس از روی کار آمدن دولت احمد الشرع و بهویژه در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ، روابط نزدیکتری با دمشق برقرار کرده و در میانجیگری میان دو طرف نیز نقش داشته است.
همزمان با تثبیت کنترل دولت سوریه، ترکیه ــ که از سال ۲۰۱۶ بارها به بهانه مهار نفوذ نیروهای کُرد وارد شمال سوریه شده است ــ از توافق امضاشده میان احمد الشرع و مظلوم عبدی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه، استقبال کرد و ابراز امیدواری نمود این توافق به «ثبات و امنیت» در سوریه کمک کند.
بر اساس گزارش رویترز، مظلوم عبدی روز یکشنبه خروج نیروهایش از استانهای دیرالزور و رقه را تأیید کرده و گفته است قرار است روز دوشنبه در دمشق با احمد الشرع دیدار کند. رسانههای کُردی به نقل از عبدی نوشتهاند که او پس از بازگشت به مناطق تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه، جزئیات توافق را به اطلاع عموم خواهد رساند. عبدی همچنین گفته است نیروهایش همچنان متعهد به حفاظت از «دستاوردهای» منطقه خودگردان کُردی در شمالشرق سوریه هستند و در توضیح روند درگیریها افزوده است: «این جنگ به ما تحمیل شد. میخواستیم از آن جلوگیری کنیم، اما متأسفانه چون از سوی نیروهای زیادی برنامهریزی شده بود، بر ما تحمیل شد.»
با وجود عقبنشینی از رقه و دیرالزور، نیروهای دموکراتیک سوریه همچنان کنترل استان حسکه در شمالشرق سوریه را در اختیار دارند؛ استانی که شهر عمدتاً کُردنشین قامشلی و همچنین اردوگاهها و زندانهای اصلی نگهداری اعضا و خانوادههای «داعش» در آن قرار دارد؛ مراکزی که پس از شکست داعش در سال ۲۰۱۷ شکل گرفت و همچنان از حساسترین پروندههای امنیتی سوریه محسوب میشود.
گزارش رویترز میافزاید توافق ۱۴ بندی منتشرشده از سوی ریاستجمهوری سوریه، تحویل این زندانها و اردوگاهها، همه گذرگاههای مرزی و نیز تمامی میادین نفت و گاز به کنترل دولت مرکزی را پیشبینی کرده است؛ اقدامی که نیروهای دموکراتیک سوریه در سالهای گذشته با آن مخالفت میکردند. با این حال، زمانبندی دقیق انتقال زندانها و اردوگاهها اعلام نشده است.
یکی از نکات کلیدی توافق آن است که نیروهای دموکراتیک سوریه باید در وزارتخانههای دفاع و کشور سوریه «به صورت فردی» ادغام شوند و نه به شکل حفظ یگانهای سازمانی خود؛ در حالی که نیروهای کُرد پیشتر تلاش داشتند ساختارهای منسجم خود را بهعنوان یک نیروی واحد حفظ کنند. همچنین در متن توافق آمده است که نیروهای دموکراتیک سوریه باید همه افراد «غیرسوری» مرتبط با حزب کارگران کردستان را از منطقه خارج کنند؛ موضوعی که از نگاه مقامهای حزب حاکم ترکیه، یکی از موانع اصلی در مسیر پیشبرد روند صلح با این گروه مسلح را برطرف میکند.
این تحولات در حالی رخ میدهد که دولت دمشق میکوشد کنترل خود را بر منابع حیاتی و مسیرهای راهبردی کشور گسترش دهد و همزمان، آینده ساختار حکمرانی و جایگاه مناطق خودگردان در شمالشرق سوریه وارد مرحلهای تازه و تعیینکننده شده است.
روژاوا در خطر
روزنامه چپگرای آلمانی «یونگه ولت»، در روز دوشنبه نوشت: در حالی که انتظار میرود احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه ــ که پیشتر رهبر القاعده بود ــ روز دوشنبه برای سفر رسمی به برلین برسد، نیروهای اسلامگرای او حملهای گسترده را علیه قلمرو «ادارهٔ خودگردان دموکراتیک شمال و شرق سوریه» آغاز کردهاند. مدیریت خودگردان این منطقه که با نام «روژاوا» نیز شناخته میشود، از «جنگی وجودی» سخن گفته و روز یکشنبه دستور «بسیج عمومی» صادر کرده است. در فراخوانی که جوانان زن و مرد در مناطق کردنشینِ کوبانی و جزیره را به برداشتن سلاح فرامیخواند، آمده است: «برای حفاظت از دستاوردها و هویت خود، تنها راه پیش روی ما دفاع مردم است.»
فرمانده کل «نیروهای دموکراتیک سوریه» (SDF)، مظلوم عبدی، هنوز روز جمعه با آتشبسی که با میانجیگری آمریکا تنظیم شده بود موافقت کرده و اعلام کرده بود نیروهای نظامی ادارهٔ خودگردان از برخی مناطقِ غرب رود فرات عقبنشینی خواهند کرد. در مقابل، الشرع فرمانی صادر کرد که زبان کُردی را به عنوان «زبان ملی» به رسمیت میشناخت و قرار بود در مناطق دارای اکثریت کُرد، بهعنوان درس اختیاری در مدارس ارائه شود. همچنین جشن سال نو کُردی «نوروز» به عنوان تعطیلی رسمی ملی اعلام شد. با این حال، فرمان الشرع که تنها حقوق فردی را به رسمیت میشناسد و هیچ حقی برای خودمختاری کُردها تثبیت نمیکند، احتمالاً بیش از هر چیز اقدامی برای آرام کردن حامیان غربی او پیش از سفرش به مجمع جهانی اقتصاد در داووس و سپس به برلین بوده است.
زیرا روز شنبه، نیروهای دولتی ــ از جمله گروههای مسلح فاشیستی تحت فرماندهی ترکیه و اعضای پیشین «داعش» ــ به واحدهای در حال عقبنشینیِ SDF حمله کردند و سپس تهاجم خود را در امتداد سراسر مرزِ منطقهٔ خودگردان گسترش دادند. به این ترتیب، روز یکشنبه موفق شدند شهر طبقه و سدّ فرات را تصرف کنند. همچنین تا چند کیلومتری شهر رقه، مرکز اداری ادارهٔ خودگردان، پیشروی کردند. بنا به اعلام SDF، در داخل شهر درگیریهایی با هستههای داعش رخ داده است. نیروهای دولتی که با استفاده از شناورهای پلدار از رود فرات عبور کردهاند، میدان نفتی عمر ــ ستون فقرات اقتصادی منطقهٔ خودگردان ــ و نیز میدان گازی کونوکو در دیرالزور را نیز به تصرف درآوردهاند. نیروهای آمریکایی مستقر در آنجا دخالت نکردند؛ نشانهای روشن از اینکه واشنگتن متحدان کُرد پیشین خود در جنگ علیه داعش را به حاکمان دمشق و متحدانشان در آنکارا واگذار کرده است.
مناطق دارای اکثریت جمعیت عرب در امتداد رود فرات، در جریان نبرد با داعش در سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹ بنا به ضرورتهای راهبردیِ نظامی توسط SDF تصرف شده بود. اما قبایل محافظهکار نسبت به SDF تحت رهبری کُردها و برنامهٔ ضدفئودالی آن، نگاهی از تردید تا دشمنی داشتند. بنابراین، فروپاشی سریع ساختارهای دفاعی SDF را میتوان نتیجهٔ جدا شدن سربازان عرب از این ائتلاف نظامی چندقومیتی و نیز شورش جنگجویان قبایلی دانست.
در همین حال، در برلین، نهادهای کُردی، ایزدی و علوی با شعار «حکم بازداشت بهجای استقبال در دفتر صدراعظم» به اعتراض علیه سفر الشرع فراخوان دادهاند. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، قرار است روز سهشنبه با حاکم سوریه ــ که تا کمتر از یک سال پیش دولت آمریکا برای او جایزهٔ ده میلیون دلاری تعیین کرده بود ــ دربارهٔ اخراج گستردهٔ پناهندگان مذاکره کند.
