در تازهترین تحول در شمالشرق سوریه، نیروهای دولتی این کشور روز یکشنبه ۱۸ ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کردند که با پیشروی در عمق مناطق تحت کنترل «نیروهای دموکراتیک سوریه» (قسد)، به حومه شهر رقه رسیدهاند؛ شهری که پیشتر یکی از مهمترین پایگاههای داعش بود و در سال ۲۰۱۷ توسط نیروهای کرد-عربِ تحت حمایت آمریکا از کنترل داعش خارج شد. منابع امنیتی و نظامی سوریه به رویترز گفتهاند تانکهای ارتش سوریه وارد اطراف رقه شدهاند و همزمان، عقبنشینی تجهیزات قسد از برخی محورهای این منطقه ادامه دارد.
به گفته دو نفر از ساکنان رقه، در حالی که نیروهای قسد بخشی از ادوات خود را از منطقه خارج میکردند؛ هزاران نفر در خیابانهای شهر گرد آمدند و پیشروی ارتش سوریه را جشن گرفتند. این تحرکات پس از آن شدت گرفت که ارتش سوریه همراه با متحدان خود از میان قبایل عرب، کنترل بخش شرقی استان دیرالزور در کرانه شرقی رود فرات را به دست گرفت؛ منطقهای که رویترز از آن به عنوان قلب منابع نفت و گاز و همچنین یکی از مراکز مهم تولید گندم سوریه یاد میکند و در سالهای اخیر یکی از اصلیترین منابع درآمد برای اداره خودگردانِ تحت رهبری کردها بوده است.
طبق گزارشها، نیروهای دولتی در ادامه عملیات، میادین اصلی نفت و گاز دیرالزور در شرق فرات را تصرف کردهاند؛ اقدامی که ضربهای سنگین به توان اقتصادی و میدانی قسد تلقی میشود. همچنین منابع دولتی سوریه گفتهاند ارتش این کشور شنبه شب کنترل شهر طَبقه در شمال سوریه و سد مجاور آن را نیز در دست گرفته و علاوه بر آن، «سد آزادی» (سد بعث سابق) در غرب رقه را نیز تحت کنترل قرار داده است. با این حال، مقامهای کرد سوریه از پذیرش رسمی از دست رفتن این نقاط راهبردی خودداری کرده و گفتهاند درگیریها در حوالی سد ادامه دارد.
در پسِ این پیشروی، نقش قبایل عرب برجسته شده است. یک منبع دولتی سوریه به رویترز گفته نیروهای قسد در برخی مناطق عمدتاً عربنشین، تحت فشار حملات قبایل عرب عقب رانده شدهاند و همین مسئله به ارتش و متحدان قبیلهایاش اجازه داده از نزدیک مرز عراق در حوالی «باغوز» تا شهرها و مناطق کلیدی مانند «الشحیل» و «بُصیره» در امتداد کرانه شرقی فرات پیشروی کنند. دولت سوریه همچنین مدعی شده است صدها نفر از نیروهای قسد ــ که بنا بر روایت رویترز بخش قابل توجهی از آنها از قبایل عرب هستند ــ از این نیرو جدا شده و به صف نیروهای قبیلهای پیوستهاند. در مقابل، قسد این اتهام را رد کرده و تأکید دارد ساختار رهبری و نهادهای مدیریتیاش «بازتاب تنوع جامعه سوریه» است و امتیاز ویژهای برای کردها قائل نیست.
همزمان با تحولات میدانی، تنش سیاسی و دیپلماتیک نیز بالا گرفته است. احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه، هفته گذشته گفته بود «غیرقابل قبول» است که یک نیروی شبهنظامی یکچهارم کشور را در اختیار داشته باشد و منابع اصلی نفت و کالاهای حیاتی سوریه را کنترل کند. از سوی دیگر، آمریکا که سالها قسد را یکی از متحدان اصلی خود در جنگ علیه داعش میدانست، اکنون در وضعیتی پیچیده قرار گرفته است: از یکسو نمیخواهد ساختار خودگردانِ تحت حمایت خود در شمالشرق سوریه فروبپاشد و از سوی دیگر با تلاش دمشق برای تثبیت حاکمیت بر سراسر کشور نیز روبهروست.
در همین چارچوب، مقامهای دولتی سوریه گفتهاند «تام باراک» نماینده آمریکا ــ که پیشتر با رهبران کرد در اربیل عراق دیدار کرده بود ــ برای گفتوگو درباره آخرین تحولات با احمد الشرع در دمشق در تماس و مذاکره است و واشنگتن همزمان از دو طرف خواسته تنش را کاهش دهند. با این حال، به نوشته رویترز، ارتش سوریه با وجود درخواست فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا برای توقف پیشروی، عملیات را ادامه داده است.
در واکنش به این روند، فرمانده «یگانهای مدافع خلق» (یپگ) ــ مهمترین نیروی کردی در چارچوب قسد ــ صریحاً خواهان دخالت جدیتر آمریکا شد. «سیپان حمو» در گفتوگویی نادر از استان حسکه اعلام کرد نشست روز شنبه میان نماینده آمریکا و مقامهای کرد «هیچ نقشه راهی برای آتشبس» به همراه نداشته است. او تأکید کرد کردهای سوریه قصد جدایی یا تشکیل دولت مستقل ندارند و آینده خود را در چارچوب سوریه میبینند، اما در شرایط کنونی «تنها آمریکا یا ائتلاف» میتواند تضمینهای لازم را ارائه کند. حمو گفت کردها با توجه به «دگرگونیهای جاری» نگران آیندهاند و انتظار دارند واشنگتن حمایتی روشنتر و عملیتر نشان دهد.
اظهارات فرمانده یپگ یک نکته کمسابقه دیگر هم داشت: او ضمن رد دریافت حمایت از ایران یا روسیه، بهطور تلویحی امید خود را به نقشآفرینی اسرائیل مطرح کرد و گفت اسرائیل را یک قدرت اثرگذار در منطقه میداند و امیدوار است همانگونه که برخی کشورها در قبال بعضی اقلیتهای سوریه موضع گرفتهاند، این رویکرد به کردها نیز تعمیم داده شود. وقتی از او پرسیده شد منظورش موضع اسرائیل نسبت به دروزیها در تابستان گذشته است ــ زمانی که اسرائیل حملاتی را علیه وزارت دفاع سوریه، نزدیکی کاخ ریاستجمهوری در دمشق و همچنین علیه نیروهای سوریِ پیشرو به سمت شهرهای دروزی انجام داد ــ پاسخ داد «بله، دقیقاً».
در سطح بینالمللی نیز نگرانیها رو به افزایش است. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، روز یکشنبه اعلام کرد با احمد الشرع گفتوگو کرده و نگرانی خود را از ادامه عملیات دولت سوریه علیه نیروهای کردِ مورد حمایت غرب ابراز داشته است؛ فرانسه از بازیگران مشارکتکننده در تلاشهای میانجیگرانه میان دمشق و کردها بوده و مکرون پیشتر هم گفته بود این عملیات باید متوقف شود.
در مقابل، اداره مدنی شمالشرق سوریه که زیر چتر نیروهای کرد اداره میشود، دولت سوریه را به «نقض توافقها» و تلاش برای گسترش حمله متهم کرده و هشدار داده است منطقه در «نقطهای بحرانی» قرار دارد. این نهاد از ساکنان مناطق عمدتاً عربنشین خواسته در کنار قسد بایستند و حتی از جوانان خواسته برای مقاومت آماده شوند؛ موضعی که نشان میدهد پس از سالها ثبات نسبی در این بخش از سوریه، خطر ورود به مرحلهای تازه از رویارویی داخلی و چندلایه دوباره جدی شده است.
