روزنامه «واشنگتنپست» در گزارشی درباره تحولات پرتنش هفته گذشته پیرامون ایران نوشته است که دونالد ترامپ و تیم امنیت ملی او تا آستانه صدور فرمان حمله هوایی به ایران پیش رفتند، اما در نهایت با بالا رفتن هزینهها، نگرانی از پیامدهای منطقهای و فشار متحدان آمریکا در خاورمیانه، از اجرای این گزینه عقب نشستند؛ عقبنشینیای که به گفته این گزارش، هم نشانهی «محدودیتهای قدرت نظامی آمریکا» بود و هم بازتاب محاسبات سیاسی و اقتصادی کاخ سفید در برابر بحرانی که میتوانست به رویارویی گستردهتری در منطقه تبدیل شود.
به نوشته واشنگتنپست، صبح چهارشنبه بسیاری از مقامهای واشنگتن و پایتختهای خاورمیانه تقریباً مطمئن بودند که ترامپ بهزودی فرمان حملهای «سنگین و تنبیهی» علیه ایران را صادر خواهد کرد؛ دومین اقدام بزرگ نظامی در مدت کوتاهی پس از عملیات پر سر و صدای نیروهای ویژه آمریکا در ونزوئلا برای بازداشت نیکلاس مادورو و همسرش. با وجود آنکه ترامپ هنوز دستور نهایی را امضا نکرده بود، مشاوران ارشد امنیتی او انتظار داشتند تصمیم قریبالوقوع باشد و خود را برای ساعات طولانی آماده کرده بودند. همزمان پنتاگون اعلام کرد ناوشکن موشکانداز «یواساس روزولت» وارد خلیج فارس شده و حرکت شناورها و هواپیماها نیز نشانههایی از آمادهباش بود. بنا بر گفته یک منبع آگاه، متحدان آمریکا از احتمال حمله مطلع شده بودند و به نیروهای مستقر در پایگاه بزرگ «العُدید» در قطر نیز توصیه شد برای جلوگیری از تلفات ناشی از واکنش احتمالی ایران، محل را ترک کنند.
ترامپ یک روز قبل، در پیامی در شبکههای اجتماعی با لحنی تحریکآمیز به معترضان ایرانی گفته بود «کمک در راه است» و از آنان خواسته بود نهادهای حکومتی را «به دست بگیرند». بسیاری از مقامهای آمریکایی و خارجی این پیام را نشانه ورود مستقیم نظامی آمریکا تعبیر کردند. اما واشنگتنپست مینویسد ترامپ، همزمان گزینهای دیگر را هم روی میز نگه داشته بود: فشار آوردن به تهران برای توقف سرکوب و کشتار، بدون آنکه آمریکا وارد جنگ شود.
طبق این گزارش، نقطه چرخش اصلی چهارشنبه رخ داد؛ زمانی که ترامپ از طریق استیو ویتکاف، فرستاده ویژه کاخ سفید، پیامی دریافت کرد مبنی بر اینکه حکومت ایران برنامه اعدام ۸۰۰ نفر را لغو کرده است. پس از آن ترامپ در دفتر بیضی به خبرنگاران گفت: «صبر میکنیم و میبینیم.» یک مقام ارشد آمریکایی نیز به واشنگتنپست گفته است روز پنجشنبه، اطلاعات آمریکا تأیید کرد که این اعدامها انجام نشده است. همین تغییر سریع موضع در میانه هفته، به نوشته واشنگتنپست، بسیاری از مشاوران ترامپ را غافلگیر کرد و بخشهایی از مخالفان جمهوری اسلامی را که انتظار حمایت عملی داشتند، دلسرد و سرخورده ساخت.
این گزارش بر پایه گفتوگو با بیش از یکدوجین مقام کنونی و پیشین آمریکا و کشورهای خاورمیانه، توضیح میدهد که ترامپ در برابر واقعیتهای پیچیدهتری قرار گرفت: خطر بیثبات کردن یک کشور بزرگ خاورمیانه، دشواری پیشبینی واکنش ایران، و محدودیتهای عملیاتی حتی برای ارتشی با توان گسترده مانند ارتش آمریکا. مقامهای پنتاگون نگران بودند که پس از اعزام یک ناوگروه ضربتی و ناوگان همراه آن به کارائیب برای عملیات ونزوئلا، توان آتش و پوشش نظامی آمریکا در خاورمیانه کمتر از سطح مطلوب باشد؛ بهویژه در شرایطی که انتظار میرفت ایران به هر حملهای واکنشی شدید نشان دهد. به گفته این گزارش، اسرائیل نیز چنین نگرانیای داشت؛ زیرا در جنگ ۱۲ روزه تابستان گذشته، تعداد زیادی از موشکهای رهگیر خود را برای مقابله با حملات موشکی ایران مصرف کرده بود.
واشنگتنپست مینویسد متحدان کلیدی آمریکا در منطقه، از جمله عربستان سعودی، قطر و مصر، تماسهایی با کاخ سفید برقرار کردند و خواهان خویشتنداری و ادامه مسیر دیپلماسی شدند؛ کشورهایی که هرچند سالها ایران را تهدیدی برای امنیت خود میدانند، اما از شعلهور شدن آتش یک بحران منطقهای و اثرات اقتصادی و امنیتی آن هراس بیشتری دارند. در ارزیابی این گزارش، ترامپ بهتدریج دریافت که حمله به ایران «عملیات یکباره و سریع» نخواهد بود و میتواند تبعات سنگین و طولانی داشته باشد: از شوک اقتصادی و افزایش تنشها گرفته تا تهدید مستقیم علیه حدود ۳۰ هزار نیروی آمریکایی در منطقه.
این گزارش همچنین میگوید درون کاخ سفید، ترامپ با توصیههای متفاوتی روبهرو بود. بر اساس روایت منابع آگاه، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، از گزینه حمله حمایت میکرد و معتقد بود ترامپ با تعیین «خط قرمز» درباره کشتار معترضان باید آن را اجرا کند. در مقابل، برخی چهرههای نزدیکتر به رئیسجمهور ــ از جمله استیو ویتکاف و رئیس دفتر کاخ سفید ــ خواهان احتیاط بودند و هشدار میدادند که چرخه «اقدام و واکنش» میتواند منطقه را وارد مرحلهای کنترلناپذیر کند. از سوی دیگر، وزیر خزانهداری آمریکا نیز پیشنهاد کرده بود فشار اقتصادی و تحریمها فرصت بیشتری برای اثرگذاری پیدا کنند. واشنگتنپست مینویسد ترامپ همزمان گزارشهای اطلاعاتی و گزینههای حمله را دریافت کرد، اما در نهایت به این جمعبندی رسید که «فایده آن به اندازه هزینههایش نیست» و این اقدام نه به تغییر حکومت میانجامد و نه نتیجهای قطعی و قابل پیشبینی دارد.
در بخش دیگری از گزارش آمده است که ایران از تحرکات نظامی آمریکا آگاه شده و احتمال قریبالوقوع بودن حمله را جدی گرفته بود. تهران تماسهایی با دولت ترامپ برقرار کرد و بنا بر روایت یک منبع نزدیک به فرایند تصمیمگیری، پیام عباس عراقچی به ویتکاف نیز به کاهش تنش کمک کرد. اندکی پس از دریافت این پیامها، ترامپ در اظهارات علنی خود گفت گزارشهایی دارد که کشتار در حال متوقف شدن است.
با وجود عقبنشینی فعلی، واشنگتنپست تأکید میکند که خطر از میان نرفته است. کاخ سفید میگوید گزینهها همچنان روی میز است و آمریکا برای «خرید زمان» نیز حرکت کرده؛ از جمله با اعزام ناو هواپیمابر «آبراهام لینکلن» به سمت خاورمیانه که طبق گزارش، در زمان نگارش مطلب در دریای جنوبی چین بوده و بیش از یک هفته با منطقه فاصله داشته است. در همین چارچوب، گفته میشود سطح آمادهباش فرماندهی مرکزی آمریکا برای ادامه وضعیت اضطراری و پشتیبانی شبانهروزی در هفتههای آینده حفظ خواهد شد و رئیسجمهور ممکن است طی دو تا سه هفته آینده، وقتی تجهیزات بیشتر در منطقه مستقر شد، دوباره امکان تصمیمگیری درباره حمله را داشته باشد.
این گزارش در پایان تصویری از یک بحران چندلایه ارائه میکند: اعتراضاتی که به روایت واشنگتنپست بزرگترین موج ناآرامی در تاریخ جمهوری اسلامی توصیف شده، سرکوبی که گروههای حقوق بشری شمار قربانیان آن را بیش از سه هزار نفر برآورد میکنند، و همزمان قطع و محدودسازی گسترده اینترنت و ارتباطات که به دشوار شدن راستیآزمایی مستقل آمارها انجامیده است. واشنگتنپست مینویسد در حالی که از نگاه برخی مقامهای اروپایی «حکومت فعلاً از یک خطر بزرگ عبور کرده»، بسیاری از معترضان و مخالفان، عقبنشینی ترامپ را نوعی «رهاشدگی» و پشت کردن به انتظار حمایت تلقی کردهاند؛ وضعیتی که میتواند بحران را به شکلی دیگر و در زمانی دیگر دوباره شعلهور کند.
