در حالیکه بحران ایران طی هفتههای گذشته به یکی از پرتنشترین نقاط برخورد در خاورمیانه تبدیل شده، گزارشهای گاردین و رویترز نشان میدهد مجموعهای از متحدان نزدیک واشنگتن در منطقه ـ از عربستان سعودی و قطر تا ترکیه و عمان ـ در یک تلاش دیپلماتیکِ دقیقهنودی کوشیدهاند دونالد ترامپ را از اجرای حمله هوایی علیه ایران منصرف کنند؛ اقدامی که این کشورها هشدار دادهاند میتواند به جنگی بزرگ، طولانی و مهارنشدنی در سراسر خاورمیانه منجر شود.
گاردین به نقل از منابع دیپلماتیک مینویسد این هشدارها و نگرانیها درباره «هرجومرج منطقهای» ظاهراً در تصمیم ترامپ در شامگاه چهارشنبه اثر گذاشته و رئیسجمهور آمریکا دستکم «فعلاً» از حمله نظامی مستقیم به ایران عقب نشسته است. در همین چارچوب، عربستان سعودی که از پیامدهای چنین جنگی نگران است، بنا بر گزارش گاردین حتی حاضر نشده حریم هوایی خود را برای اجرای احتمالی عملیات نظامی آمریکا در اختیار واشنگتن قرار دهد. همزمان، وزیر خارجه عربستان، شاهزاده فیصل بن فرحان، پنجشنبه با همتایان خود در ایران، عمان و ترکیه بهطور تلفنی گفتوگو کرده است؛ تماسهایی که نشاندهنده شدت گرفتن رایزنیها برای مهار بحران است.
این تلاشهای منطقهای در شرایطی انجام میشود که روابط ایران با دولتهای عربی خلیج فارس هنوز با شکافها و اختلافهای جدی همراه است؛ از جمله نقش تهران در حمایت از شبکه متحدان منطقهای خود، اختلافهای سیاسی درباره مسئله فلسطین، و نیز مناقشه بر سر سه جزیره در خلیج فارس که امارات متحده عربی مدعی آنهاست و شورای همکاری خلیج فارس از این ادعا حمایت میکند. با این حال، گاردین میگوید عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، طی ماههای گذشته با سفرها و دیدارهای پیدرپی در پایتختهای عربی تلاش کرده سطح تنش را پایین بیاورد و ارتباطات دیپلماتیک را تقویت کند. به نوشته گاردین، کشورهای خلیج فارس در عین اختلاف با تهران، از این هم آگاهاند که ایران توانایی ایجاد اختلال جدی در مسیرهای دریایی و تجارت دریایی در خلیج فارس را دارد؛ عاملی که در محاسبات امنیتی آنها نقش تعیینکننده دارد.
در همین حال، رویترز گزارش داده است ترامپ در موضعی محتاطانهتر اعلام کرده بر اساس اطلاعاتی که دریافت کرده، شدت کشتار در سرکوب اعتراضات در ایران «رو به کاهش» است و او گمان میکند فعلاً برنامهای برای «اعدامهای گسترده» وجود ندارد. ترامپ پس از آنکه گزارشهایی درباره لغو یا منتفی شدن حکم اعدام یک معترض منتشر شد، آن را «خبر خوب» خواند و ابراز امیدواری کرد این روند ادامه پیدا کند. در ایران نیز پس از آنکه وزیر خارجه گفته بود تهران «برنامهای برای حلقآویز کردن مردم» ندارد، رسانههای دولتی گزارش دادند مرد ۲۶ سالهای که در کرج بازداشت شده بود، با اتهاماتی روبهروست که مجازات اعدام شامل آن نمیشود. همزمان، یک سازمان حقوق بشری کُرد اعلام کرد اجرای حکم اعدام این فرد ـ که پیشتر درباره آن هشدار داده شده بود ـ به گفته نزدیکانش «به تعویق افتاده» است.
بازتاب این تغییر لحن در واشنگتن به بازارهای جهانی هم رسید. رویترز نوشته است پس از اظهارات ترامپ، قیمت نفت از اوج چندماهه عقب نشست و طلا نیز از رکورد تاریخی خود پایین آمد؛ نشانهای از اینکه بازارها فعلاً احتمال یک درگیری بزرگتر را کمتر ارزیابی کردهاند. با این حال، رویترز تأکید میکند ترامپ همچنان گزینه اقدام نظامی را کاملاً کنار نگذاشته و گفته دولتش «فرایند را زیر نظر خواهد گرفت»، ضمن آنکه از دریافت «یک پیام بسیار خوب» از ایران سخن گفته است.
همزمان با عقبنشینی تاکتیکی از اقدام نظامی فوری، واشنگتن فشار سیاسی و اقتصادی را افزایش داده است. رویترز گزارش میدهد دولت آمریکا پنجشنبه تحریمهای تازهای علیه ایران اعمال کرده و پنج مقام ایرانی را بهعنوان افراد مرتبط با سرکوب اعتراضات هدف قرار داده است. وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرده دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، فرماندهان سپاه پاسداران و نیروهای انتظامی در فهرست تحریمها قرار گرفتهاند و همچنین «زندان فردیس» نیز تحریم شده؛ زندانی که به گفته وزارت خارجه آمریکا، زنان در آن با «رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز» مواجه بودهاند. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در یک پیام ویدئویی گفته ایالات متحده انتقال پول و داراییهای مقامهای ایرانی به بانکها و مؤسسات مالی در نقاط مختلف جهان را دنبال خواهد کرد و در عین حال از آنها خواسته «خشونت را متوقف کنند» و «در کنار مردم ایران بایستند».
در سطح بینالمللی نیز گروه هفت اعلام کرده در صورت ادامه سرکوب، آماده اعمال «اقدامات محدودکننده بیشتر» علیه ایران است. از سوی دیگر، در داخل ایران، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، گفته دولت میکوشد برخی مشکلات اقتصادی را که جرقه اولیه اعتراضات بود، کاهش دهد و وعده داده با فساد و نابسامانی نرخ ارز مقابله کند تا قدرت خرید اقشار کمدرآمد بهتر شود؛ هرچند رویترز همزمان گزارش داده جریان اطلاعات همچنان بهدلیل قطع یا اختلال اینترنت محدود است و دسترسی به جزئیات مستقل دشوار مانده است.
در حوزه امنیتی منطقهای نیز همزمان نشانههایی از «کاهش اضطرار» و «نگرانی پایدار» دیده میشود. رویترز گزارش داده سطح هشدار امنیتی در پایگاه هوایی «العدید» قطر ـ بزرگترین پایگاه آمریکا در منطقه ـ پس از اوجگیری تنشها در روز چهارشنبه، پایین آورده شده و برخی هواپیماهایی که موقتاً از پایگاه خارج شده بودند بهتدریج در حال بازگشت هستند. این تحولات پس از آن رخ داد که ایران هشدار داده بود در صورت حمله آمریکا، پایگاههای آمریکایی در منطقه میتوانند هدف قرار گیرند و آمریکا نیز در اقدامی احتیاطی بخشی از نیروها و کارکنان خود را از برخی پایگاهها جابهجا کرده بود.
همه این رویدادها در پسزمینه اعتراضاتی جریان دارد که رویترز آن را خشنترین ناآرامیها از زمان انقلاب ۱۹۷۹ توصیف میکند. بر پایه گزارش رویترز، خبرگزاری هرانا مرگ ۲۴۳۵ معترض و ۱۵۳ نفر از نیروهای وابسته به حکومت را تأیید کرده و این آمار را بهمراتب بالاتر از موجهای اعتراضی پیشین دانسته است. مقامهای جمهوری اسلامی نیز همچنان روایت خود را تکرار میکنند و میگویند اعتراضات از «مطالبات اقتصادی مشروع» به آشوبی تبدیل شده که به ادعای آنان «دشمنان خارجی» آن را تحریک کردهاند و «تروریستها» به نیروهای امنیتی و اموال عمومی حمله کردهاند؛ در همین چارچوب، وزارت اطلاعات از مردم خواسته هر فعالیت «مشکوک» را گزارش کنند.
برآیند گزارشهای گاردین و رویترز نشان میدهد منطقه در وضعیتی قرار گرفته که یک «مدیریت موقت بحران» شکل گرفته است: از یک سو کشورهای خلیج فارس و ترکیه میکوشند مانع انفجار نظامی شوند و ترامپ هم فعلاً از حمله فوری فاصله گرفته، اما از سوی دیگر، فشارهای اقتصادی و سیاسی واشنگتن با تحریمهای جدید تشدید شده و سرنوشت اعتراضات، میزان سرکوب، و آینده رویارویی تهران و واشنگتن همچنان در هالهای از ابهام و پرخطر باقی مانده است.
