در دو سال گذشته، فضای سیاسی اروپا با مجموعهای از هشدارهای سنگین، گزارشهای نظامی تهدیدآمیز و افزایش بیسابقه بودجههای دفاعی شکل گرفته است. در روایت غالب رهبران اروپایی، جنگ با روسیه «اجتنابناپذیر» است و سال ۲۰۲۵ بهعنوان «نقطه عطف» معرفی شده است. بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند این تصویرسازی جنگی میتواند خود به عاملی برای تشدید تنش و لغزش بهسوی درگیری بدل شود، در حالیکه دیپلماسی هنوز امکان ایفای نقش دارد.
هشدارهای بیسابقه از پاریس و برلین
به گزارش روزنامه اومانیته؛ از آغاز ۲۰۲۴ تاکنون، مقامات فرانسه و آلمان بارها سناریوی جنگ قریبالوقوع با روسیه را در سخنرانیهای رسمی مطرح کردهاند. امانوئل مکرون در فوریه گفت «روسیه تهدیدی وجودی برای اروپاست»، و در تیرماه افزود: «هرگز از ۱۹۴۵ آزادی ما تا این اندازه تهدید نشده است». او از «آمادگی هر شهروند برای نبرد» سخن گفت.
همزمان، رئیس ستاد ارتش فرانسه مدعی شد مسکو «فرانسه را بهعنوان نخستین دشمنش در اروپا معرفی کرده» و توان نظامی روسیه تهدیدی «دائمی و تعیینکننده» برای قاره است. وزیر دفاع جدید فرانسه نیز در پاییز ۲۰۲۵ هشدار داد که کشور باید خود را برای «شوک جنگ با روسیه طی سه تا چهار سال آینده» آماده کند و حتی گفت: «باید آماده از دست دادن فرزندانمان باشیم».
در آلمان، موج هشدارها زودتر آغاز شد. یک سند محرمانه ارتش در ژانویه ۲۰۲۴ – منتشرشده در روزنامه بیلد – سناریوی آغاز جنگ روسیه و ناتو در سال ۲۰۲۵ را ترسیم میکرد. وزیر دفاع آلمان بارها اعلام کرده است که «اروپا باید برای جنگ در سال ۲۰۲۹ آماده باشد».
ناتو در «حالت جنگی»
با ادامه جنگ اوکراین که وارد سال پنجم شده، ناتو بار دیگر به مرکز امنیت اروپا بازگشته است. مارک روته، دبیرکل ناتو، در سال ۲۰۲۴ هشدار داد: «ما برای آنچه چهار تا پنج سال آینده در پیش است آماده نیستیم» و از اعضا خواست وارد «ذهنیت زمان جنگ» شوند.
این ادبیات جنگی در حالی اوج گرفته که برخی تحلیلگران معتقدند تهدید روسیه بیش از حد بزرگنمایی شده است. ژنرال الیویه کِمف میگوید: «سناریوی جنگهای کلاسیک قرن بیستم واقعی نیست. روسیه قصد ندارد لشکرهای زرهی را روانه اروپا کند.»
با این حال، برخی مؤسسات تحقیقاتی مانند مؤسسه مونتنی هشدار میدهند مسکو در سالهای آینده ممکن است برای آزمودن اراده ناتو، اقدامی محدود در کشورهای بالتیک انجام دهد؛ منطقهای که بیشتر شهرها اقلیت روسزبان دارند و از نظر جغرافیایی آسیبپذیرند.
قدرت نظامی: شکافها و برتریها
گزارشهای مراکز پژوهشی اروپایی بر این نکته تأکید دارند که: در زمین روسیه برتری عددی و توان بسیج بالاتری دارد؛ در هوا اروپا دارای برتری کمّی و کیفی است و در دریا، فضا و سایبری اروپا همچنان دست بالا را دارد.
این تصویر نشان میدهد اگرچه اروپا در حوزه زمینی نسبتاً آسیبپذیر است، اما احتمال حمله گسترده روسیه چندان واقعبینانه بهنظر نمیرسد.
انفجار بیسابقه هزینههای نظامی
مسابقه تسلیحاتی در اروپا با سرعتی بیسابقه ادامه دارد. بر اساس گزارش مؤسسه پژوهشهای صلح استکهلم (سیپری): هزینههای نظامی جهان در ۲۰۲۴ به ۲۷۰۰ میلیارد دلار رسید – بیشترین افزایش سالانه از پایان جنگ سرد. اروپا با ۱۷٪ افزایش، ۶۹۳ میلیارد دلار هزینه تسلیحاتی داشته است؛ روسیه در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۴۹ میلیارد دلار هزینه نظامی داشت (افزایشی ۳۸ درصدی نسبت به سال قبل)؛ آمریکا با ۹۹۷ میلیارد دلار، ۳۷٪ از هزینههای نظامی جهان را به خود اختصاص داده است.
بازگشت ترامپ به قدرت و درخواست او برای رساندن بودجه دفاعی کشورهای ناتو به ۵٪ تولید ناخالص داخلی، میتواند این روند را تشدید کند.
پیوستن سوئد و فنلاند به ناتو، دریای بالتیک را – بهجز روسیه – به «دریاچه ناتو» تبدیل کرده است و مرز مستقیم ائتلاف با روسیه را به ۱۲۰۰ کیلومتر رسانده. این منطقه از نظر انرژی، نظامی و ژئوپلیتیک یکی از حساسترین نقاط تقابل مسکو و غرب شده و به گفته کارشناسان، منبع دائمی تنش خواهد بود.
سایه سنگین دیپلماسی غایب
به رغم این فضای سنگین، بسیاری از دیپلماتها و صاحبنظران هشدار میدهند که اروپا با تمرکز یکجانبه بر تسلیحات، دیپلماسی را بهحاشیه رانده است. منشور سازمان ملل کشورها را ملزم میکند اختلافها را از راه مسالمتآمیز حل کنند، اما به گفته «جنبش صلح»، قدرتهای بزرگ – از جمله فرانسه – «دهههاست این تعهد را نقض کردهاند».
برخی کارشناسان هشدار میدهند تکرار ادبیات جنگی میتواند این خطر را داشته باشد که هشدارها خود به واقعیت تبدیل شود؛ یعنی تصور وقوع جنگ آنقدر تکرار میشود که خود به عامل تشدید تنش و آمادهسازی برای درگیری تبدیل میشود.
ژان دو گلینیستی، سفیر پیشین فرانسه در روسیه، میگوید: «تصور نبرد مستقیم نیروهای فرانسوی با روسیه واقعبینانه نیست. این بزرگنماییها با فضای بودجهای کشورهای اروپایی گره خورده است.»
او و دیگر تحلیلگران از جای خالی دیپلماسی انتقاد میکنند:
«امروز در اروپا کسی با روسیه گفتوگو نمیکند؛ تنها آمریکا طرف مذاکره است.»
فرانسیس وورتس، نماینده سابق پارلمان اروپا، نیز معتقد است که رهبران کنونی اروپا «فضای جنگی را در قارهای گرفتار بحران عمیق» میدمند و زمان آن رسیده که «برای بازسازی یک معماری امنیتی پاناروپایی» با روسیه وارد مذاکره شوند.
در شرایطی که جنگ اوکراین هنوز ادامه دارد، اروپا میان دو مسیر قرار گرفته است:
تشدید تسلیحاتی و استمرار گفتمان تهدید که میتواند ناخواسته راه را برای رویارویی باز کند؛
یا استفاده دوباره از دیپلماسی برای مهار تنش، کاهش بیثباتی و جلوگیری از تحقق یک سناریوی فاجعهبار.
این گزارش هشدار میدهد آینده امنیتی اروپا تنها به توان نظامی وابسته نیست؛ بلکه به این بستگی دارد که آیا رهبران قاره حاضر خواهند بود از منطق جنگ فاصله بگیرند و به مسیر گفتوگو بازگردند یا نه.
