با پایان یافتن نخستین مرحله از توافق آتشبس و مبادله اسرا میان اسرائیل و حماس، رهبران ایالات متحده، مصر، قطر و ترکیه روز دوشنبه در شرمالشیخ سندی را امضا کردند که به گفته دونالد ترامپ «قواعد و الزامات اجرای آتشبس» را مشخص میکند. رئیسجمهور آمریکا که صبح همان روز در سخنرانی در کنست گفته بود «جنگ در غزه تمام شده است»، پس از شرکت در نشست مصر شرمالشیخ را به مقصد واشنگتن ترک کرد. او در ابتدای نشست، از عبدالفتاح السیسی، رجب طیب اردوغان و شیخ تمیم بن حمد آلثانی قدردانی کرد و این روز را «تاریخی» خواند: «همه میگفتند ممکن نیست؛ اما دارد پیش چشم شما اتفاق میافتد.»
بر اساس اعلام قاهره، این نشست برای تثبیت آتشبس، آغاز بازسازی و هماهنگی فازهای بعدی طرح ۲۰ مادهای آمریکا برگزار شد. السیسی با «دستاورد بزرگ» خواندن آتشبس، تأکید کرد اکنون آزمون اصلی، اجرای دقیق مفاد توافق و ایجاد افقی سیاسی برای راهحل دودولتی است. به موازات این اجلاس، دفتر نخستوزیر بریتانیا از آغاز نشست سهروزه کارشناسان و نهادهای مالی بینالمللی در لندن برای برنامهریزی بازسازی غزه خبر داد؛ برنامهای که به گفته لندن «سالها زمان میبرد و میلیاردها دلار هزینه خواهد داشت».
در میدان اجرا، صلیب سرخ بینالمللی انتقال پیکر چهار اسیر اسرائیلی را از غزه آغاز کرد و ارتش اسرائیل اعلام کرد تابوتها برای شناسایی به مؤسسه پزشکی قانونی منتقل میشوند. پیشتر، حماس اعلام کرده بود تمام ۲۰ اسیر زنده باقیمانده را آزاد کرده و پیکر چهار نفر دیگر را طی امروز تحویل خواهد داد. همزمان، سازمان زندانهای اسرائیل خبر داد نزدیک به دو هزار فلسطینی ــ شامل ۱۷۰۰ نفر بازداشتشده از غزه طی دو سال جنگ و ۲۵۰ زندانی محکوم به مجازاتهای سنگین ــ آزاد و به کرانه باختری، قدس شرقی و گذرگاه کرمشالوم منتقل شدهاند. منابع فلسطینی میگویند بخشی از آزادشدگان (۱۵۴ نفر) به مصر تبعید شدهاند.
بازگشت اسرا و آزادشدگان با صحنههای پرشور در غزه، خانیونس و رامالله همراه شد؛ اما شادی، سایهای از تلخی نیز داشت. خانوادهها و فعالان فلسطینی، از حذف چند چهره شاخص از فهرست مبادله ــ از جمله عبدالله برغوثی و دیگر رهبران گروهها ــ انتقاد کردند و آن را «سؤالهای بیپایان» خواندند. در غزه، برخی آزادشدگان در برابر دوربینها از «تجاوزها و شکنجههای مکرر» در زندانهای اسرائیل سخن گفتند. در مقابل، در تلآویو خانوادههای آزادشدگان اسرائیلی بار دیگر از دولت آمریکا و میانجیها قدردانی کردند.
در غزه، با اجرای آتشبس از ظهر جمعه و عقبنشینی نیروهای اسرائیلی به خطوط توافقشده، هزاران آواره از محور ساحلی بهسوی شمال راه افتادند و تحویل اسرا در شهر غزه بهصورت کمحاشیه و با تدابیر امنیتی انجام شد. بسیاری از خانوادهها از میان چادرها و ویرانهها بیرون آمده و برای کاروانهای صلیب سرخ دست تکان میدادند؛ برایشان «لحظهای از واقعیت» بود که شاید راه را بهسوی فصلی تازه باز کند، هرچند بیش از سهچهارم بافت شهری غزه به تلی از خاک تبدیل شده است. همزمان، گزارشهایی از بازگشت تدریجی نیروهای انتظامی حماس به خیابانها برای جلوگیری از خلأ امنیتی منتشر شد. ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره این حضور گفت: «برای مدتی محدود به آنها چراغ سبز دادهایم تا نظم را حفظ کنند.» حماس نیز اعلام کرد اجازه «خلأ امنیتی» نخواهد داد، اما هرگونه گفتوگو درباره خلع سلاح را به آینده دولت فلسطینی موکول کرده است.
در سطح سیاسی، ترامپ بار دیگر بر محورهای اصلی فازهای بعدی تأکید کرد: عقبنشینی مرحلهای اسرائیل، «غیرنظامیسازی» غزه، تشکیل کمیته فلسطینی تحت نظارت بینالمللی و استقرار «نیروی تثبیت بینالمللی» برای آموزش و حمایت از پلیس فلسطینی. او گفت «پول زیادی» برای بازسازی تعهد شده و «تمرکز باید بر بازگرداندن زندگی عادی» باشد. در همین چارچوب، نخستوزیر بریتانیا کیر استارمر از آمادگی لندن برای کمک به پایش آتشبس و «خلع ظرفیت نظامی حماس» با بهرهگیری از تجربه ایرلند شمالی سخن گفت.
با وجود لحنی سرشار از پیروزی در سخنرانیهای واشنگتن و تلآویو، کارشناسان نسبت به «پیشدستی» در اعلام صلح پایدار هشدار میدهند. یادآوری میکنند که بخش دشوار، همین اکنون آغاز شده است: تعیین سازوکار حاکمیت و امنیت در غزه پس از جنگ؛ نقشه راه بازسازی؛ ترتیبات نظارتی برای تداوم آتشبس؛ و مهمتر از همه، نحوه اتصال این روند به چشمانداز واقعی برای حق تعیین سرنوشت فلسطینیان. یک تحلیلگر چتمهاوس میگوید: «حق داریم اندکی امیدوار باشیم؛ اما هنوز تا توافق جامع فاصله زیادی داریم. حفظ شتاب دیپلماتیک شرط لازم است.»
در صحنه میدانی، گزارشها از بازگشت تدریجی زندگی ــ با همه کمبودها ــ حکایت دارد. سازمانهای امدادی میگویند با تثبیت آتشبس، ورود کمکها افزایش مییابد و اولویت، اسکان موقت مناسب پیش از زمستان، تغذیه کودکان دچار سوءتغذیه و بازگشایی حداقلی خدمات سلامت و آموزش است. در لندن نیز مقامها تأکید کردهاند هماهنگی میان دولتهای منطقه، نهادهای مالی و بخش خصوصی برای پاکسازی آوار، بازسازی زیرساختها و راهاندازی دوباره خدمات عمومی باید از همین امروز آغاز شود.
همزمان پرسشهای حساسی باقی مانده است: تکلیف اسیران و پیکرهای باقیمانده، فهرستهای مورد اختلاف دو طرف، و سرنوشت چهرههای برجستهای که خارج از مبادله ماندهاند؛ نقش آتی حماس در ساختار امنیتی و مدنی؛ و حدود و ثغور عقبنشینیهای اسرائیل. افزون بر این، هرچند نتانیاهو و ترامپ در کنست و شرمالشیخ اعلام کردند «جنگ تمام شده»، اسرائیل هنوز میگوید «در آمادهباش» است و حماس نیز خلع سلاح را «غیرقابل مذاکره» میداند.
با همه اینها، تصویر امروز خاورمیانه ــ از صفهای استقبال در خانیونس و رامالله تا صف امضاکنندگان در شرمالشیخ ــ با هفتههای پیش متفاوت است: جنگی که دو سال طول کشید و بیش از ۶۷ هزار کشته در غزه برجای گذاشت، برای نخستینبار نه فقط متوقف شده، بلکه چارچوبی اجرایی برای بقا یافته است. آیا این چارچوب به «صلحی قدرتمند و پایدار» که ترامپ وعده داده تبدیل میشود؟ پاسخ، در روزها و هفتههای پیشِرو و در نحوه اجرای همین «قواعد و الزامات» روشن خواهد شد؛ قواعدی که اگر جدی گرفته شوند، میتوانند ویرانه را به نقشه بازسازی، و آتشبس را به افقی سیاسی تبدیل کنند ــ و اگر نه، تنها یادگاری از یک «پیروزی دیپلماتیک» در قاب عکسهای شرمالشیخ باقی خواهند ماند.
