حمله به مراکز درمانی: برگی نوین در جنگ‌های همه گیر – محسن شهمنش    

در آستانه عصر جدیدی ایستاده ایم. عصر بربریت.
(به نقل از روزا لوکزامبورگ: عصر بربریت در جلوی چشم ماست. بجنبیم اگر نخواهیم دفن شویم.)

 حمله وحشیانه نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی به بیمارستانها و قتل و یا ربودن مجروحان و مصدومانی که در طی قتل و عام هزاران پیر و جوانی که علیه ستم و فقر و نابرابری در دیماه  ۱۴۰۴ در بزرگترین خیزش پس از قیام بهمن در سرتاسر کشور به خیابان ریختند، فصل نوینی در تاریخ کشورمان را رقم زد. سبعیت رژیم جمهوری اسلامی را این بار نه فقط در انبوه جنازه هایی که در کیسه های پلاستیکی سیاه روی هم تلنبار شده، بلکه در هزاران چشم آسیب دیده و کور شده دختران و پسران ما دید که ننگ خاطره تاریخی کوه چشمان تلنبار شده مردم کرمان را زنده کرده و نادر شاه افشار، بانی آن جنایت، را رو سپید کرد.

نه تنها هزاران نفر پیر و جوان در خیابانهای ما سلاخی میشوند، نه تنها هزاران زن و مرد چشم یا چشمهایشان را از دست میدهند، بلکه بیمارستانها، مراکز درمانی و حتی پزشکان، دستیاران و پرستاران ما هم از حمله مصون نیستند. زخمی و مجروح را روی تخت بیمارستان اعدام می کنند. پزشک و پرستار کتک می‌خورند و به زندان میروند. 

و اکنون پژواک ناقوس نحس یورش هواپیما و موشک های امریکا و متحدین آن در آسمان کشورمان، در صورت تحقق، نه تنها فصلی جدید در باز تعریف جغرافیای آسیای غربی از سوی امپریالیسم امریکا و متحد آن اسرائیل باز خواهد کرد، بلکه بهانه‌ای دوباره خواهد بود برای آزمایش میدانی و تکامل تاکتیک ها و وسایل نوین جنگی. این بار با قتل و عام مردم کشور ما. در چنین شرایطی درک درست و تاریخی از تغییرات بنیادی در نحوه گسترش جنگ ها و عادی کردن کشتار جمعی، بعنوان هسته اصلی استراتژی جنگ، اهمیت ویژه دارد. گسترش جنگ به تمامی اجزاء جامعه و از بین بردن تابوها یکی بعد از دیگری ویژگی جهان معاصر و هشداری است برای کسانی که دانسته یا ندانسته از حمله نظامی امریکا استقبال میکنند. در چنین حمله ای به ایران هیچ جای کشورمان در امان نخواهد بود. 

کشور ما در دروازه عصر بربریت ایستاده است. هشیار باشیم!   

زمانی مراکز درمانی مکان های امن دور از دسترس نظامیان و نهادهای امنیتی بودند. این ممنوعیت را حتی همان نهادها قبول داشتند و کم و بیش رعایت می‌کردند. از این لحاظ مراکز درمانی همان جایگاهی را داشتند که تلگراف خانه و مساجد در انقلاب مشروطه. اکنون ما در دورانی هستیم که قبح ها یکی پس از دیگری در شرف عادی ‌شدن هستند. 

برای این که جایگاه تاریخی این عادی سازی حمله به مراکز درمانی و کشتار بیماران و کسانی را که از آنها نگهداری میکنند ببینیم، درک چگونگی تغییر در استراتژی جنگی در سطح جهانی، و جایگاه حمله به غیرنظامیان و درهم شکستن اراده جمعی توده مردم برای ادامه مبارزه بعنوان یک استراتژی پایه ای جنگ اهمیت ویژه دارد. 

در این بحث درباره حمله سیستماتیک به غیرنظامیان، که بعنوان یک استراتژی پایه ای جنگی در اوایل قرن بیستم  پذیرفته شد،  به خلاصه ای از این تاریخچه هم میپردازیم و چکیده ای از تحولات در جنگ های میان دولت ها در دو سه دهه اخیر را که حمله به مراکز و پرسنل درمانی را عادی کرده و به یکی از رئوس استراتژی جنگی ارتقا داده مرور میکنیم. 

جنگ علیه غیر نظامیان

امپریالیسم انگلیس، بعنوان بزرگ ترین نیروی امپریالیسم جهانی بعد از شکست ناپلئون در سال ۱۸۱۵، مبتکر و پیش کسوت بسیاری از بدعت های جنگی علیه اقوام زیر سلطه اش بود؛ از جمله با بنا کردن بازداشت‌گاه‌ها (concentration camp) در جنگ علیه بوارها ( Boars) در افریقای جنوبی در سال ۱۹۰۵. بمباران هوایی و ویران کردن دهات کرد و عرب نشین در سال ۱۹۲۰ بدنبال شکست امپراتوری عثمانی در جنگ اول جهانی در سرکوب شورش کرد ها و عرب های مقیم عراق علیه اشغال اقلیم شان مثال دیگری است (۱). ساختن اردوگاه ها در افریقای جنوبی و بمباران غیر نظامیان در عراق هر دو در رسیدن به اهداف خود، یعنی به زانو در آوردن دشمنان و به‌انقیاد کشیدن شان، موفق بودند و فصل نوینی را در استراتژی جنگی را رقم زدند. کشتار استراتژیک غیر نظامیان وارد کتب راهنمای نظامیان شد و راهنمای هیتلر در حمله هوایی به شهر گورنیکاGuernica ،  ــ که در نقاشی معروف پیکاسو منعکس شد ــ و همین‌طور موسولینی در بمباران حبشه و سومالی بود (۲). 

جنگ دوم جهانی صحنه گسترش استراتژی کشتار غیر نظامیان به عنوان بازوی مهمی در ساز و کار جنگ تام و تمام (total war) بود. از جمله برجسته ترین نمونه ها این‌ها هستند: بمباران هامبورگ با بمب های آتش زا در سال ۱۹۴۳ که ۴۰ هزار نفر را زنده زنده سوزاند؛ بمباران شهر درسدن (Dresden) آلمان  در هفته های پایانی جنگ با این دانش که شهر مملو از پناهنده جنگی بود، و با هشتاد هزار تلفات هیچ هدفی بجز ایجاد وحشت دنبال نمیکرد؛ و بالاخره بمباران اتمی دو شهر هیروشیما و ناکازاکی که هر دو شهر را خاکستر کرد و امپراطوری ژاپن را به زانو درآورد.  هیچ‌کدام از این حملات کارخانجات یا بیمارستانها را بطور ویژه نشانه گیری نکردند. هر آسیبی که به این مراکز  وارد آمد خسارات جنبی بود. 

در سالهای بعد زمانی رسید که طی جنگ کره حتی یک ساختمان در سرتاسر شبه جزیره کره سر پا نماند. یک دهه بعد تاکتیک بمباران  منطقه‌ای (carpet bombing) ویتنام شمالی با هواپیماهای B52 و استفاده از بمب شیمیایی Agent Orange  در ویتنام جنوبی و  اجرای برنامه ققنوس (Phoenix Program) در ویتنام جنوبی کشتار غیرنظامیان بی دفاع را به سطحی نوین ارتقا داد. و بالاخره رژیم صیهونیستی اسرائیل علم آدم کشی کور را با انفجار پیجرها و تلفن های همراه تکمیل کرد.  

حمله به مراکز درمانی

در بند ۱۸ چهارمین کنوانسیون ژنو در سال ۱۹۴۹ مشخصا هر نوع حمله به بیمار و بیمارستان و پزشک بعنوان جنایت جنگی تصویب شد و در پروتکل مکمل ۱۹۷۷ آن تایید شد و بعنوان حقوق پایه ای انسانی به ثبت رسید. آکثر حملاتی که تا پایان قرن بیستم اتفاق افتاد بدست شبه‌نظامیان غیردولتی و یا نیابتی انجام میگرفت (مانند جنگهای داخلی جمهوری افریقای مرکزی – کنگو سابق و یا حملات باند های تبهکار درکشور هاییتی). در سال ۲۰۱۵ وقتی یک بمب افکن امریکایی بیمارستان پزشکان بدون مرز(MSF ) در قندوز افغانستان را بمباران کرد، دولت امریکا ان را خطای جنگی اعلام کرد. قطعنامه ۲۲۸۲ شورای عالی سازمان ملل باتفاق آرا تصویب شد، و آمریکا حتی دوازده نفر از نیروهای نظامی خود را محاکمه کرد. 

علی رغم این قطعنامه سازمان ملل، قرن ۲۱ با جنگ و حملات نظامی سیستماتیک به مراکز پزشکی و درمانی تعریف میشود (۳). در سال ۲۰۱۸، یعنی سه سال بعد از قطعنامه شورای امنیت، ۴۰ مراکز بهداشتی درمانی در ۱۱ کشور طی ۱۸۰ حمله آسیب دیدند (۴).  شش سال بعد، یعنی در ۲۰۲۴، آخرین سال وجود آمار رسمی، این رقم به ۳۵۰۰ حمله رسید، یعنی ۱۹ برابر شد (پیکره ۱). در همین سال ۲۰۲۴ در کل جهان ۴۶۱ درگیری دولتی ضبط شد (۵).

نقطه عطف در این سیر صعودی، جنگ ۱۴ ساله سوریه بود (۶ و ۷).  تنها در سال ۲۰۱۱  چهارصد مرکز درمانی ضربه خورد. میان سالهای ۲۰۱۲ و ۲۰۱۷ پنجاه درصد بیمارستانها یا نیمه باز یا کاملا غیر قابل استفاده بودند. نود درصد حملات را نیروهای دولتی یا بمب افکن های روسی انجام دادند. طول متوسط عمر۷۰.۳ سال در۲۰۱۶ (آخرین سالی که آمار در دست است) همتراز طول عمر متوسطی است که ۲۹ سال قبل در سوریه گزارش شده بود (۷).

 اوجگیری تصاعدی تخریب حوزه درمانی در چند سال گذشته اما، جنایات جنگ داخلی سوریه را بکلی تحت شعاع قرار داده است. نسل کشی رژیم صیهونیستی در نوار غزه و لبنان، حملات هوایی روسیه به اوکراین، و نابودی سیستم پزشکی اقلیت های ملی و مردم شورشی بدست ارتش در جنگ داخلی میانمار به ترتیب در راس جدول جنایات جنگی قرار میگیرند (پیکره ۱ و ۲).  باید توجه داشت که نابودی این مراکز نه تنها سیستم درمانی را (آن هم در شرایط جنگی که نیاز ها چند برابر میشوند)، بلکه فراتر از آن کل بافت جامعه را در هم میریزد.   

پیکره ۲. مقایسه کادر درمانی کشته (سرخ) و زخمی  شده (نارنجی) در سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ (پانویس ۶)

جنگ رژیم صیهونیستی اسراییل در غزه و لبنان آینه ایست برای درک این سیاست جنگی نوین .جدول ۱ مقایسه حملات به بیمارستانها و تلفات نیروهای پزشکی را تا آخر سال ۲۰۲۴  به نقل از نشریه معتبر پزشکی BMJ نشان میدهد. برای قابل مقایسه کردن کشور ها آین ارقام بصورت اعداد بر اساس هر میلیون سکنه نیز در پرانتز ارائه شده:

کشور	تعداد حمله	تلفات کادر پزشکی	زخمی شدگان کادر پزشکی
غزه	۲۵۰۶ (۱۱۳۹)	۳۸۰ (۱۷۲)	۵۲۰ (۲۳۶)
لبنان	۴۹۲ (۹۰)	۴۰۸ (۷۴)	۴۳۰ (۷۸)
اوکراین	۱۷۱۹ (۴۴)	۲۶۷ (۷)	۲۳۴ (۶)
میانمار	۱۴۲۵ (۲۶)	۱۲۴ (۲)	۹۰ (۱.۶)

جدول ۱. حملات نظامی به مراکز درمانی و تلفات کادر پزشکی ۲۴- ۲۰۲۰. (پرانتز تعداد در هر میلیون جمعیت) رجوع به پانویس ۶

در جدول ۱ توجه شود که ارقام فوق ناظر بر یکسال و سه ماه جنگ در غزه، دو ماه در لبنان، دو سال در اوکراین و سه سال در میانمار است. تا به امروز سه کشور اسرائیل، روسیه و میانمار با فاصله زیادی از این «افتخار» برخوردارند که در راس کشتارکنندگان مراکز درمانی باشند (پیکره ۲).

حمله نظامی به نوار غزه

تمرکز روی غزه اجازه میدهد درک عمیق تری از این استراتژی نوین جنگ ــ که متاسفانه ماندگار است ــ بدست آید و گوشه ای از چهره مهیب و ننگین تحولات عصر جدیدی که در حال شکل گیری است بطور عریان پدیدار شود. 

به گزارش پزشکان بدون مرز MSF، بدنبال حمله نظامی اسرائیل و متحد آن امریکا، تا سپتامبر ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۴) ۱۵۰۰ نفر و به گزارش نشریه پزشکی BMJ   ۱۸۰۰ تن پرسنل درمانی غزه تا اکتبر (مهر ماه) همان سال بقتل رسیدند (۸). این که هشتاد و چهار در صد این حملات در ۴ ماه اول جنگ علیه غزه صورت گرفته (۹) نشان دهنده این است که حملات نظامی به ساختار درمانی ساحل غزه عمدی بوده و نه نتیجه خسارات جنبی. در هشت ماه اول در نتیجه ۷۵۰ حمله نظامی ۳۴ بیمارستان از مجموع ۳۶ بیمارستان از کار افتادند، ۱۸۶ آمبولانس نابود شدند، و۳۰۰ نفر از کارکنان سازمان ملل و ۲۱۲ روزنامه نگار به قتل رسیدند (۱۰). بعلاوه بیش از ۵۲۰ پزشک و دیگر کادر درمانی زندانی، شکنجه و حتی به قتل رسیدند. در این میان میتوان از دکتر اوبید جراح ارتوپدی که برای پزشکان بدون مرز کار میکرد بخاطر این که حاضر نشد بیمارانش را ترک کند و زندانی شد و دکتر عدنان البرش جراح ارتوپدی و رئیس بخش ارتوپدی بیمارستان الشفاء،  بزرگترین بخش ارتوپدی غزه، که به دست ارتش اسرائیل بازداشت و در زندان زیر ضرب و جرح بقتل رسید نام برد (۱۱).

 حمله به بیمارستان ناصر در شهر خان یونس برای ترسیم سیاست عمدی ارتش اسرائیل آموزنده است. در ساعت ده و هشت دقیقه صبح ۲۵ اوت ۲۰۲۵ دو تانک اسرائیلی دو پلکان بیرونی بیمارستان ناصر را به فاصله کوتاهی مورد اصابت قرار دادند و روزنامه‌نگاری را که بطور زنده گزارشی را برای رویتر پخش میکرد و تعدادی پرستار را در اطاق عمل زخمی کردند یا کشتند. نه دقیقه بعد، زمانی که تعدادی مددکار پزشکی و روزنامه نگار به بیمارستان رفتند همان  تانک ها آنها را در جلوی در ورودی بیمارستان به رگبار بستند. ۲۰ نفر، شامل پنج روزنامه نگار و تعدادی مددکار پزشکی بعلاوه کادر درمانی، به قتل رسیدند. تمامی این جنایات را خبرنگار شجاعی ضبط کرد (گزارش بی بی سی؛ ۱۲ ) و (گاردین؛ ۱۳). 

ابعاد این قتل عام و نسل کشی ملت فلسطین را نه تنها باید در ارقام سرسام آور خیلی بیش از ۷۲ هزار کشته گزارش شده (۱۴) درک کرد، بلکه وقتی که طول عمر بالقوه قربانیان قتل عام در نظر بگیریم. نسل کشی اسرائیل در مجموع سه میلیون سال زندگی بالقوه مرد و زن و کودک فلسطینی را ساقط کرد. یک میلیون سال از زندگی آینده کودکان زیر ۱۵ سال هم ربوده شد. (۱۵) 

پیکره ۴. انواع سلاح هایی که درحملات جنگی به مراکز و پرسنل پزشکی استفاده شد – مقایسه کشورها ( رجوع به پانویس ۶)

انواع سلاح و اشکال آسیب بدنی 

برای هر یک نفر که کشته میشود تعداد بیشتری زخمی میشوند. نوع جراحت رابطه مستقیمی دارد با نوع سلاحی که این جراحت را بر پیکر مجروح وارد میکند. پیکره ۴ انواع سلاح هایی را که کشور های مختلف استفاده کردند نشان میدهد. استفاده از انواع سلاح ها با قدرت انفجاری بالا، بخصوص بمباران هوایی با بمب افکن و پهپاد، نه تنها تلفات بالایی دارند بلکه زخم های مهیبی بر بدن وارد میکنند. پیکره ۵ روشنگر چگونگی ارقام بالای تلفات کادر درمانی است. در این پیکره استفاده بالا از سلاح های انفجاری در حملات به مراکز درمانی در فلسطین اشغالی، لبنان و اوکرایین، و بخصوص در دو کشور اول، کشتار بالا  و علت وخامت فاجعه بار انواع جراحت های وارد شده را توضیح  میدهد.

  پیکره ۵: انواع جراحات وارد آمده طی حملات نظامی اسرائیل به غزه. (رجوع به پانویس ۱۶). سوختگی درجه ۳ و ۴ معمولا باعث فوت بیمار میشوند

. به گزارش پزشکان از زخم های بیش از ۲۳،۷۰۰ زن و مرد و کودک که در درمانگاه های غزه معالجه شدند، هشت در صد بخاطر سوختگی، ۱۸در صد در اثر جراحات پا و ۱۵ در صد از بابت صدمه به دست ها بود. اغلب آنها بخاطر شدت جراحت و یا عفونت در نبود آنتی بیوتیک و سایر داروها مجبور به قطع عضو غالباً بدون بیهوشی و مسکن شدند (۱۶). دو سوم جراحات بخاطر سلاح های انفجاری گزارش شده است (پیکره ۵ و ۶ دست راست). 

اسلحه  های غیرانفجاری و دستی در غزه بیشتر دست و پا را نشان گرفتند، گر چه تک تیر زنان بارها سر و بالا تنه غیر نظامیان فلسطینی را با هدف قتل نشانه گرفتند (پیکره ۶ دست چپ). این جا تفاوتهایی را با حملات نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در خیزش دیماه اخیر شاهد بودیم که (به علاوه استفاده از سلاح های جنگی که هزاران کشته به ‌جا گذاشت) با استفاده از تفنگهای ساچمه ای هزاران زن و مرد جوان را کور کردند.

پزشکان بدون مرز (MSF) در فراخوانی به مردم جهان   به ۱۷۰هزار زخمی اشاره کردند که شامل ۱۷۲۲ کادر پزشکی-درمانی  در دو سال اول حمله نسل کش دولت صیهونیستی اسرائیل به نوار غزه بود (۱۱) .این کشتار دسته جمعی و نسل کشی پدیده ایست که ۱۱۳ استاد دانشگاهای انگلستان در نامه اعتراضی آن را چنین توصیف کردند: ‘بمباران دولت اسرائیل’ غزه را به چنان ‘قبرستانی جمعی تبدیل کرده که هیچ انسانی حق ندارد از ان روی برگرداند’ (۱۷).

جمع بندی 

کشتار زن و مرد و کودک فلسطینی و نابودی زیرساخت غزه، منجمله زیر ساخت پزشکی و درمانی آن توسط اسرائیل و متحد ان امریکا زیر آوار بمباران باید درسی برای ایرانیانی باشد که یا از روی ناآگاهی و بی توجهی یا نادانی خواهان تکرار همین سناریو در کشورمان هستند. درک ابعاد تراژدی که جهان ما را تهدید میکند ــ و سبعیت بیش از پیش جنگ ها که گوشه ای از آن است ــ حیاتی است و متاسفانه بخش بزرگی از نیروهای چپ و مترقی در حال حاضر توجه کافی به آن ندارند.

 متاسفانه عده‌ای نیز آگاهانه یا ناآگاهانه تجاوز نظامی امپریالیسم را تشویق و یا از آن استقبال میکنند و فاجعه انسانی برای مردم کشورمان  را نادیده می‌گیرند. 

در پشت درک واقع بینانه تحولات جهان ما و سونامی هولناکی که در چشم انداز است (و اگر بسرعت پاسخ مناسب نگیرد غیر قابل جلوگیریست)، بقای پایدار ما بعنوان یک گونه نهفته است. این آگاهی نیاز به بازنگری در کل تاکتیک های تا کنونی نیروهای مترقی را الزامی میسازد.

پانویس ها 

Ref to article on war on civilians

1. https://www.theguardian.com/world/2003/apr/19/iraq.arts

2. Sven Liqvist: A history of 20^th Century. New York New Press 2001

3. Kuiper E and Brady D. European Health Policy

4. Australian Public Health Association – APHA – November 4, 2019

5. Uppsala Conflict Data Program. https://ucdp.uu.se/encyclopedia

6. Stahl-Timmins  W, et al. BMJ 2025;391:r2153

7. Omar, A, Understanding and preventing attacks on health facilities during armed conflict in Syria: Risk Management and Health Care Policy 2020;13 191-203, Dover Press 

8. Editorial, BMJ 2025;391:r2101

9. ANU Reporter October 2024

10. De Vogli et al, Lancet 2025; 406: pp 688-9

11. Elizabeth Mahus. BMJ 2025;391:r2492

12. https://www.bbc.co.uk/news/articles/c80d2zrdj7vo

13. https://www.theguardian.com/world/2025/aug/25/journalists-among-people-killed-by-israeli-strike-on-gaza-hospital

14. https://www.theguardian.com/world/2026/feb/19/gaza-death-toll-higher-than-reported-lancet-study

15. Zahran S, Abu-Sittah G. Lancet 2025;406: 2317-8

16. El-Taj O, Ali A, Alser O et al on behalf of the International Medical Responders for Gaza collaborators. BMJ 2025;390:e087524

17. Audry Prost, Rochelle A Burgess, Shema Tariq. Lancet.406:1215-16