دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرد ایران باید طی ۱۰ روز آینده در مذاکرات خود با واشنگتن به یک «توافق معنادار» دست یابد، در غیر این صورت «اتفاقات بدی رخ خواهد داد». ترامپ در نخستین نشست «هیئت صلح»، گفت: «در طول سالها ثابت شده است دستیابی به یک توافق معنادار با ایران کار آسانی نیست. ما باید به یک توافق معنادار برسیم، درغیر اینصورت اتفاقات بدی رخ خواهد داد.» ترامپ افزود: «احتمالا طی ۱۰ روز آینده خواهید فهمید چه خواهد شد.»
همزمان با نزدیکتر شدن ناو هواپیمابر «جرالد آر. فورد» آمریکا به منطقه، تهدیدهای آمریکا و تداوم بنبست در گفتوگوهای غیرمستقیم هستهای، ایران دست به نمایش نظامی زده است. ایران روز پنجشنبه از برگزاری رزمایشهای سالانه مشترک با روسیه خبر داد؛ رخدادی که در کنار تمرینهای «آتش زنده» ایران در تنگه هرمز و جابهجاییهای گسترده نیرو و تجهیزات آمریکایی، به تازهترین حلقه از زنجیره آمادهسازیهای متقابل برای سناریوی تشدید درگیری بدل شده است. گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس میگوید هر دو طرف—تهران و واشینگتن—در سطح پیامهای سیاسی و نمایش قدرت نظامی، این پیام را منتقل میکنند که اگر مسیر دیپلماسی به نتیجه نرسد، خود را برای گزینههای سخت آماده کردهاند.
بنابر این گزارش، دولت ترامپ همچنان از «امید به توافق» سخن میگوید، اما واقعیت میدانی و سیاسی نشان میدهد اختلافهای اساسی پابرجاست. ایران حاضر نیست وارد گفتوگو درباره دامنهای شود که آمریکا و اسرائیل میخواهند: محدود کردن برنامه موشکی و قطع ارتباط با گروههای مسلح متحد در منطقه. در مقابل، تهران تأکید میکند مذاکرات جاری باید صرفاً بر پرونده هستهای متمرکز باشد. در چنین وضعیتی، گفتوگوهای غیرمستقیمی که طی هفتههای اخیر انجام شده، «پیشرفت آشکار» و قابل مشاهدهای از خود نشان نداده و همین امر به گمانهزنیها دامن زده است که شاید یک یا هر دو طرف، همزمان در حال «خریدن زمان» برای تکمیل آرایش نهایی در صورت شکست گفتوگوها باشند.
از سوی دیگر، ایران با وجود آنکه پس از حملات سال گذشته اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هستهای و اهداف نظامیاش آسیب دیده و همچنین با موج اعتراضات گسترده دیماه که بهخشونت سرکوب شد، در موقعیتی آسیبپذیرتر از گذشته قرار گرفته، اما همچنان توان ضربهزدن به اسرائیل و نیز پایگاههای آمریکا در منطقه را دارد و هشدار داده هر حملهای میتواند به جنگی منطقهای منجر شود. همین «قابلیت تلافی» یکی از دلایلی است که کشورهای همسایه و بازیگران منطقهای را نگران کرده و در روزهای اخیر بر درخواستها برای مهار بحران از مسیر دیپلماسی افزوده است.
در کنار این هشدارها، تهران از ابتدای هفته رزمایشی را آغاز کرد که شامل شلیکهای واقعی در تنگه هرمز بود—گلوگاه راهبردی صادرات انرژی که حدود یکپنجم نفتِ مبادلهشده جهان از آن عبور میکند. بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، تمرینهای نظامی ایران در این آبراهه پیشینه دارد و گاه باعث اخلال در تردد دریایی میشود، اما این بار نمایش قدرت در فضایی رخ میدهد که از پیش، بهدلیل افزایش حضور نظامی آمریکا و تهدیدهای صریح کاخ سفید، ملتهب بوده است. در همین چارچوب، ترامپ بار دیگر در شبکههای اجتماعی هشدار داده اگر ایران به توافق تن ندهد، آمریکا ممکن است ناچار شود «تهدید بالقوه» را از میان بردارد—عبارتی که در تهران و پایتختهای منطقه، بهعنوان زمینهسازی سیاسی برای اقدام نظامی تعبیر میشود.
در واشینگتن، افزایش حرکت ناوها و هواگردهای آمریکایی—از جمله نزدیک شدن «جرالد آر. فورد» به دهانه مدیترانه—به خودی خود به معنای تصمیم قطعی برای حمله نیست، اما توان عملیاتی رئیسجمهور آمریکا را برای اجرای آن «تقویت» میکند. دادههای رهگیری کشتیها، بنا بر همین گزارش، نشان داده بود که ناو فورد در میانه هفته در سواحل مراکش دیده شده و این به معنای آن است که میتواند از تنگه جبلالطارق عبور کند و در مدیترانه شرقی مستقر شود؛ استقراری که در صورت آغاز جنگ، برای پشتیبانی از عملیات و نیز حفاظت از متحدانی مانند اسرائیل و اردن اهمیت مستقیم دارد. گزارش همچنین میافزاید آمریکا در بحرانهای اخیر مرتبط با جنگ غزه نیز از استقرار تسلیحات مشابه برای حمایت دفاعی از اسرائیل استفاده کرده بود.
همزمان، نشانههایی از نگرانی بینالمللی درباره «نزدیک شدن بحران به نقطه بیبازگشت» آشکار شده است. نخستوزیر لهستان از شهروندان کشورش خواسته «فوراً» ایران را ترک کنند و هشدار داده که ممکن است ظرف چند ساعت تا چند ده ساعت، امکان تخلیه از میان برود—هشداری که بدون ارائه جزئیات بیان شد، اما همین ادبیات، سطح اضطراب را نشان میدهد. در آلمان نیز ارتش اعلام کرده شمار «دو رقمی» از نیروهای غیرضروری برای مأموریت را از یک پایگاه در شمال عراق خارج کرده، هرچند بخشی از نیروها برای ادامه اداره اردوگاه چندملیتی در اربیل و آموزش نیروهای عراقی باقی میمانند. این جابهجاییها، هرچند محدود و احتیاطی توصیف شده، اما بازتاب همان نگرانی از واکنشهای احتمالی ایران در صورت اقدام آمریکا است.
در همین حال، ایران رزمایش مشترک سالانه با روسیه را در خلیج عمان و اقیانوس هند برگزار کرده است؛ رزمایشی که بنا به گزارش خبرگزاری رسمی ایران، هدف آن «ارتقای هماهنگی عملیاتی و تبادل تجربههای نظامی» عنوان شده است. تصاویر منتشرشده از سوی ایران، از عملیات نیروهای ویژه دریایی سپاه در جریان تمرین خبر میدهد—نیروهایی که در گذشته نیز در توقیف شناورها در آبراهههای حساس نقش داشتهاند. ایران همچنین هشدار پرتاب راکتی به خلبانان منطقه صادر کرده که نشان میدهد در چارچوب همین رزمایش، احتمال آزمایش یا شلیک موشکهای ضدکشتی نیز مطرح بوده است. حضور روسیه در این تمرینها، در فضای کنونی، صرفاً یک رویداد آموزشی تلقی نمیشود و بهعنوان پیام سیاسیِ «همزمانی همکاریهای نظامی» با مرحله فشار حداکثری آمریکا نیز خوانده میشود.
در سطح سیاسی، گفتوگوهای غیرمستقیم اخیر در ژنو، دستکم از منظر علنی، پیشرفت تعیینکنندهای نداشته است. بر اساس نقل آسوشیتدپرس از یک مقام آمریکایی، هیئت ایرانی گفته طی دو هفته آینده پیشنهادهای دقیقتری ارائه خواهد داد تا شکافها کمتر شود. همین فاصله زمانی—همزمان با تشدید آمادهسازی نظامی—از نگاه بسیاری از ناظران، دورهای حساس است که میتواند یا به سمت «چارچوبی برای توافق» برود یا به «چرخه تهدید و تلافی» شتاب بدهد.
بُعد داخلی ایران نیز در این بحران بیتأثیر نیست. همزمان با تنش خارجی، مراسم چهلم کشتهشدگان اعتراضات دیماه در نقاط مختلف—از جمله در بهشتزهرای تهران—با حضور خانوادهها و عزاداران برگزار شده و بنا بر گزارشها، در برخی تجمعها شعارهای ضدحکومتی و سرودهای ملیگرایانه شنیده شده است؛ آن هم در شرایطی که مقامهای امنیتی تهدید کردهاند با چنین گردهماییهایی برخورد میکنند. این همپوشانی فشار خارجی و التهاب داخلی، برای حاکمیت ایران همزمان یک تهدید امنیتی و یک عامل در محاسبات مذاکرهای است.
