مطالعهای که چهارشنبه در نشریهٔ پزشکی «لنست» منتشر شده، برآورد میکند که در ۱۶ ماه نخست جنگ غزه ــ از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تا ۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵ ــ بیش از ۷۵ هزار نفر در این باریکه کشته شدهاند؛ رقمی که بنا بر گزارشها، دستکم ۲۵ هزار نفر بالاتر از آماری است که در همان مقطع از سوی نهادهای محلی اعلام میشد.
نویسندگان این پژوهش همچنین نتیجه گرفتهاند گزارش وزارت بهداشت غزه دربارهٔ ترکیب جمعیتی کشتهشدگان (سهم زنان، کودکان و سالمندان) با واقعیت سازگار بوده است. طبق یافتههای مطالعه، در بازهٔ یادشده ۴۲ هزار و ۲۰۰ زن، کودک و سالمند جان باختهاند و این گروهها ۵۶ درصد مرگهای «خشونتبار» را تشکیل دادهاند. پژوهشگران مینویسند مجموعه شواهد نشان میدهد تا ۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵ حدود ۳ تا ۴ درصد کل جمعیت نوار غزه بهطور خشونتبار کشته شدهاند و در کنار آن، شمار قابلتوجهی مرگ «غیرخشونتبار» نیز بهطور غیرمستقیم در نتیجهٔ جنگ رخ داده است.
این گزارش تازه در حالی منتشر میشود که آمار تلفات غزه از آغاز جنگ همواره محل مناقشهٔ سیاسی و رسانهای بوده است. در ماههای گذشته، از یک سو مقامهای اسرائیلی بارها دادههای نهادهای بهداشتی غزه را زیر سؤال بردهاند و از سوی دیگر، گزارشهای پژوهشی و رسانهای مختلف تلاش کردهاند با روشهای مستقل، میزان واقعی تلفات را تخمین بزنند. در همین زمینه، نویسندگان مطالعهٔ «لنست» یادآور شدهاند که رسیدن به «عدد نهایی» ممکن است زمان و منابع گسترده بخواهد و برآوردهای موجود دارای حاشیهٔ خطا هستند.
روش پژوهش: پیمایش خانوارها، نه شمارش ثبتهای بیمارستانی
بر پایهٔ توضیحاتی که از این مطالعه منتشر شده، محققان بهجای اتکا صرف به ثبتهای رسمی، یک پیمایش میدانی از ۲ هزار خانواده در غزه انجام دادهاند؛ نمونهای که «بهدقت» برای نمایندگی جمعیت منطقه انتخاب شده و از خانوادهها خواسته شده دربارهٔ مرگومیر اعضای خانوار اطلاعات بدهند. اجرای این پیمایش را پرسشگران فلسطینیِ باتجربه برعهده داشتهاند؛ نکتهای که به گفتهٔ یکی از نویسندگان، به دلیل حساسیت موضوع و فشار روانی بر پاسخدهندگان اهمیت داشته است.
یکی از نتایج بحثبرانگیز این مطالعه، برآورد مرگهای «غیرمستقیم» است. به گفتهٔ مایکل اسپگات (از نویسندگان پژوهش)، نتایج نشان میدهد حدود ۸ هزار و ۲۰۰ مرگ در دورهٔ مورد بررسی میتواند به اثرات غیرمستقیم جنگ نسبت داده شود؛ مانند سوءتغذیه یا بیماریِ درماننشده. او در عین حال، با برخی برآوردهای پیشین که نسبت مرگهای غیرمستقیم را بسیار بالاتر فرض میکردند، مخالفت کرده و گفته دامنهٔ این نسبت در جنگهای مختلف یکسان نیست.
همپوشانی با برآوردهای دیگر
پژوهش «لنست» تنها برآورد مستقل موجود نیست. پیشتر نیز یک تیم پژوهشی در مؤسسهٔ ماکسپلانک برای پژوهشهای جمعیتشناسی، شمار کشتهشدگان غزه را در بازهٔ ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۴ حدود ۷۸ هزار و ۳۱۸ نفر برآورد کرده بود؛ رقمی که از نظر بازهٔ زمانی، نزدیک به دورهٔ بررسی مطالعهٔ «لنست» است و از همجهتی کلیِ برخی تخمینهای مستقل حکایت دارد.
زمینهٔ انسانی بحران
این مطالعه، شدیدترین و مرگبارترین دورهٔ عملیات نظامی را پوشش میدهد، اما همزمان با تداوم جنگ، بحران انسانی نیز بارها با هشدارهای بینالمللی همراه بوده است. «سامانهٔ یکپارچهٔ طبقهبندی مرحلهای امنیت غذایی» (IPC) در ۲۲ اوت ۲۰۲۵ تأیید کرد که قحطی در استان غزه (شامل شهر غزه) رخ داده و احتمال گسترش آن وجود دارد؛ هرچند بعدها، در گزارشهای بعدی دربارهٔ تغییر وضعیت با افزایش دسترسی به کمکها نیز بحث شد.
در مجموع، گزارش «لنست» با تکیه بر دادههای پیمایشی میگوید تلفات واقعیِ ۱۶ ماه نخست جنگ از آنچه در زمان وقوع اعلام میشد بالاتر بوده و در عین حال، تصویر جمعیتیِ قربانیان که وزارت بهداشت غزه ارائه میداد (سهم بالای زنان، کودکان و سالمندان) با یافتههای این پژوهش همخوانی دارد؛ اما خودِ نویسندگان نیز تأکید میکنند که بازسازی کامل و قطعی تلفات جنگ، پروژهای زمانبر و پرهزینه است و شاید سالها طول بکشد تا تصویری دقیقتر به دست آید.
