دور دوم گفتوگوها مانند مرحله نخست، با میانجیگری عمان برگزار شد؛ این بار در اقامتگاه نماینده عمان در ژنو. از سوی آمریکا، استیو ویتکاف (نماینده ویژه) و جرد کوشنر (داماد دونالد ترامپ) هدایت هیئت را بر عهده داشتند. یک مقام آمریکایی – که مجاز به اظهارنظر علنی نبود – گفت در مذاکرات «پیشرفتهایی» حاصل شده، اما «جزئیات بسیاری» هنوز باقی است. به گفته او، طرف ایرانی اعلام کرده است در دو هفته آینده پیشنهادهای دقیقتری ارائه میکند تا شکافها کاهش یابد.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، پس از گفتوگو با ویتکاف و کوشنر در مصاحبهای گفت مذاکرات «از بعضی جهات خوب پیش رفت»، اما افزود «خطوط قرمزی» از سوی ترامپ تعیین شده که ایرانیها «هنوز حاضر نیستند آنها را بپذیرند و دربارهاش کار کنند». این ارزیابی نشان میدهد مسیر مذاکرات همچنان ناهموار است و در عین نشانههای تاکتیکی از پیشرفت، اختلافهای راهبردی پابرجاست.
ایران سهشنبه ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ / ۱۷ فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که برای چند ساعت، تنگه هرمز را بهطور موقت بسته است؛ اقدامی کمسابقه که همزمان با برگزاری دور دوم گفتوگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا در ژنو درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی انجام شد. تهران گفت این تصمیم در چارچوب «رزمایش تیراندازی واقعی» و به دلیل «ملاحظات ایمنی و دریانوردی» اتخاذ شده و نیروهای ایرانی «موشکهای زنده» را به سمت محدوده تنگه شلیک کردهاند.
این نخستینبار است که ایران از زمان افزایش تهدیدهای واشینگتن و شتاب گرفتن انتقال تجهیزات نظامی آمریکا به منطقه، بهطور رسمی از «بستن» این آبراه بینالمللی خبر میدهد؛ آبراهی که حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکند. با این حال، در همان ساعات نخست روشن نبود که بستن تنگه در عمل چگونه اجرا شده و چه اثری بر عبور و مرور کشتیرانی گذاشته است. با وجود این ابهام، اعلام چنین تصمیمی میتواند سطح تنش را در منطقهای که هنوز زیر سایه جنگهای اخیر و احتمال درگیری تازه است، بالاتر ببرد.
دو پیام متفاوت از تهران: هشدار در تهران، امیدواری در ژنو
همزمان با آغاز گفتوگوها، علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در موضعگیری تندی گفت «قویترین ارتش دنیا گاهی چنان سیلی میخورد که نتواند از جا بلند شود» و در ادامه هشدار داد «خطرناکتر از ناو جنگی»، سلاحی است که بتواند آن را «غرق کند». او همچنین آمریکا را از «تحمیل نتیجه مذاکرات از پیش» برحذر داشت.
در مقابل، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران و رئیس هیئت مذاکرهکننده، پس از گفتوگوها در حاشیه نشست خلع سلاح سازمان ملل در ژنو لحن متفاوتی اتخاذ کرد و گفت «پنجرهای تازه» برای رسیدن به توافق باز شده است. او اظهار داشت ایران امیدوار است گفتوگوها به «راهحلی پایدار و مذاکرهشده» برسد که هم منافع طرفهای درگیر و هم منافع منطقه را تامین کند. عراقچی در عین حال گفت ایران «کاملاً آماده دفاع از خود» در برابر هر تهدید یا اقدام نظامی است و پیامدهای هر حملهای به ایران «محدود به مرزهای ایران» نخواهد بود، اما در سخنانش اشاره مستقیمی به رزمایش و بستن تنگه هرمز نکرد.
پرونده آژانس: دیدار عراقچی با گروسی و نقش احتمالی در توافق
عراقچی همچنین اعلام کرد دوشنبه در ژنو با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، دیدار کرده و درباره نقش آژانس در کمک به دستیابی به توافق گفتوگو کردهاند. حضور آژانس در حاشیه مذاکرات، یادآور این واقعیت است که هر توافق پایدار، بدون ترتیبات راستیآزمایی و نظارت بینالمللی، عملاً قابل اجرا نخواهد بود؛ بهویژه در شرایطی که پس از جنگ ۱۲روزه تابستان گذشته و حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران، مسئله «وضعیت موجودی اورانیوم و دسترسیهای بازرسی» به یکی از گرههای اصلی بدل شده است.
پیام نظامی همزمان با دیپلماسی: رزمایش و «بستن تنگه» بهعنوان اهرم فشار
سپاه پاسداران اعلام کرد رزمایش از دوشنبه در تنگه هرمز، خلیج فارس و دریای عمان آغاز شده است؛ مسیرهایی که شریان اصلی کشتیرانی و انتقال انرژی در منطقه بهشمار میآیند. ایران پیشتر نیز رزمایشهایی برگزار کرده که عبور کشتیها را کند یا مختل کرده است، اما اعلام «بستن» تنگه – ولو برای چند ساعت – یک گام جلوتر محسوب میشود.
در همین گزارش، یک کارشناس اسرائیلی (از مؤسسه مطالعات امنیت ملی) یادآوری کرده که ایران در دهه ۱۹۸۰ و در جریان جنگ ایران و عراق، تنگه را با مینگذاری ناامن کرده بود. از نگاه او، اعلام بستن تنگه اکنون حامل پیام روشن به جامعه جهانی است: هرگونه حمله به ایران میتواند اثر فوری و جهانی، بهویژه بر بازار انرژی، داشته باشد.
واکنش بازار نفت: افت قیمتها پس از پایان گفتوگوها
در حالی که تنش نظامی معمولاً به افزایش قیمت نفت منجر میشود، این بار پس از پایان گفتوگوها قیمتها کاهش یافت: نفت آمریکا حدود ۱.۳ درصد افت کرد و به حدود ۶۲.۰۶ دلار رسید و نفت برنت حدود ۲.۳ درصد پایین آمد و به حدود ۶۷.۰۳ دلار رسید. به این ترتیب، بخشی از جهش قیمتها در روزهای گذشته – که با تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه رخ داده بود – فرو نشست؛ نشانهای از اینکه بازار، دستکم در کوتاهمدت، احتمال ادامه دیپلماسی و رسیدن به نوعی توافق را جدی گرفته است.
افزایش حضور نظامی آمریکا: «فورد» در راه، اما هنوز فاصله دارد
در سوی دیگر بحران، واشینگتن همزمان با مذاکرات، فشار نظامی را کم نکرده است. ترامپ هفته گذشته اعلام کرد ناو هواپیمابر «یواساس جرالد آر. فورد» – بزرگترین ناو هواپیمابر جهان – به خاورمیانه اعزام میشود تا در کنار «یواساس آبراهام لینکلن» و ناوشکنهای همراهش قرار گیرد. یک مقام نیروی دریایی آمریکا تأیید کرد که ناو «فورد» و سه ناوشکن همراه آن اکنون در میانه اقیانوس اطلس هستند و از مأموریت پیشین خود در حوزه فرماندهی جنوبی خارج شدهاند؛ اما با توجه به موقعیت فعلی، احتمالاً بیش از یک هفته با رسیدن به آبهای نزدیک ایران فاصله دارند.
همچنین در روزهای اخیر گزارش شده بود نیروهای آمریکایی یک پهپاد ایرانی را که به ناو «لینکلن» نزدیک شده بود سرنگون کردهاند و همزمان ایران تلاش کرده یک کشتی با پرچم آمریکا را در تنگه هرمز متوقف کند؛ رخدادهایی که نشان میدهد حتی در میانه مذاکرات، خطر برخوردهای میدانی و حادثههای محرک همچنان جدی است.
خطوط اختلاف: «غنیسازی» و انبار اورانیوم در برابر «تضمین عدم ساخت سلاح»
هدف اعلامی دولت ترامپ دستیابی به توافقی است که برنامه هستهای ایران را محدود کند و مانع از دستیابی تهران به سلاح هستهای شود. ایران میگوید به دنبال ساخت سلاح نیست، اما با درخواستهای آمریکا برای توقف کامل غنیسازی در خاک ایران یا تحویل موجودی اورانیوم غنیشده مخالفت کرده و این موضوع را خط قرمز میداند. از سوی دیگر، مذاکراتی که پیش از جنگ ۱۲روزه تابستان گذشته در جریان بود، با همان جنگ متوقف شد؛ جنگی که طی آن آمریکا تاسیسات هستهای ایران را بمباران کرد و اسرائیل نیز به دفاع هوایی و بخشی از توان موشکی ایران ضربه زد. پیش از آن جنگ، ایران اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی میکرد؛ سطحی که فاصله فنی کمی با درجه تسلیحاتی دارد و یکی از محورهای اصلی نگرانی غرب بوده است.
چشمانداز: دیپلماسی زیر سایه «اهرم هرمز»
مجموعه رخدادهای سهشنبه در ژنو و تنگه هرمز، تصویری دوگانه از وضعیت کنونی ارائه میدهد: از یک سو، مذاکرات غیرمستقیم ادامه دارد و طرفها از «پنجره تازه» و «پیشرفت» سخن میگویند؛ از سوی دیگر، نمایش قدرت در حساسترین گلوگاه انرژی جهان و تقویت آرایش نظامی آمریکا نشان میدهد هر دو طرف همچنان «گزینههای سخت» را روی میز نگه داشتهاند.
در کوتاهمدت، قرار است هیئت ایرانی طی دو هفته پیشنهادهای دقیقتری ارائه کند؛ مسیری که اگر به کاهش شکافها بینجامد، میتواند تنش را پایین بیاورد. اما اگر گفتوگوها بر سر خطوط قرمز – بهویژه غنیسازی، بازرسیها و موجودی اورانیوم – دوباره قفل شود، همان اهرمی که با «بستن موقت تنگه هرمز» به نمایش درآمد، ممکن است به یکی از خطرناکترین محرکهای تشدید بحران تبدیل شود؛ بحرانی که این بار پیامدهایش نه فقط برای منطقه، بلکه برای اقتصاد جهانی نیز فوری و سنگین خواهد بود.
