به خیالت آسان است
این که تنها بنشینی و به فریادفرو خورده خود گوش کنی.
توشهری که سراسر گوش است
و به اسرار خدا نیز خیانت کرده
تا کجا،تا کی باید
دم تنهایی رسوای دلم، سرگردان باشم؟
با عرض سلام و ادب خدمت دوستان و حاضران و تبریک و شاد باش فراوان خدمت استاد سلطانی عزیز به مناسبت چاپ و انتشار چهار اثر ارزشمندشان
نقد و قضاوت درباره اثر هنرمندی که هم روزگار توست و از آن نزدیک تر در محیط جغرافیایی تو نفس می کشد،کار پیچیده ای است.آثار گذشت گانت را می خوانی و با مطالعه تاریخ زیست او،نمودهای برجسته اجتماعی و سیاسی دوره اش را برجسته می کنی و گاه تحت تاثیر آرای فلان منتقد تحلیلی ابراز می کنی و خود را دلخوش می کنی که فلان شخصیت را مورد تحقیق قرار داده ام و درباره اش و به نقطه نظری قابل اتکا دست یافته ام.
اما نقد و نظر درباره ی هنرمندی در چند قدمی تو زندگی می کند و و با تو تعاملاتی گاه گاه دارد از این رو دشوار است که همواره ضمن نگاه و نقد به اثر هنری او،خود را نیز به چالش می کشی و پرسش های درونی ات تو را رها نمی کند که چیست که او می شوراند من را نه؟چیست که او می بیند من نه؟ و چرا او اینگونه می بیند ومن نه؟ و این نگاه مقایسه ای که یکریز در نوسان است و تو و او را مانند الاکلنگ بالا و پایین می کشد،تو را رها نمی کند.
به خواندن آثار استاد سعید سلطانی طارمی در حوزه شعرآزاد ونیمایی نشسته ام.نویسنده و شاعر پرتلاشی که حدود هفت دهه به نظاره تاریخ سیاسی ،اجتماعی و به تبع تحولات ادبی و فرهنگی روزگار ما نشسته است و شاید لقمه ای بزرگتر از دهان باشد که یک مطالعه گر ادبیات که ازنسلی پس از اوست،جسارتی به خرج دهد و با دانسته های اندکش درباره آثار استاد مطلبی بنویسد.
نخست خاطر نشان می کنم که بحث من متمرکز بر نقاط اوج و حضیض شاعرانگی در اثر است و به مطالعه این موضوع خواهم پرداخت که کجای اثر از دیدگاه اینجانب صرفا یک انتقال احساس است و کجا به شاعرانگی نزدیک می شود و کجا به اوج می رسد؟
. هر چند ما شعر را صریح ترین رسانه عواطف انسانی بدانیم،واقعه قشنگی نیست که یک شاعر بیاید و زبان شاعرانه اش را در حد یک تز و مانیفست سیاسی پایین بیاورد و یا دلتنگی هایش را خیلی یک راست و صریح با خواننده در میان بگذارد.
البته که شاعر در درجه نخست انسان است و حق دارد مانند میلیاردها همنوع خود از دهها داستان و اتفاقی که هر روزه در جهان پیرامونش رقم می خورد؛متاثر شود.شاد باشد یا غمگین و آرزو داشته باشد که جهان فردایش زیبا تر و قشنگ تر از امروزش گردد.شاعر هم مانند دیگران این حق مسلم را دارد که از دوری محبوبش رنج بکشد و هنگامی که با اوست از وجد و سرور سرشار شود.
.اما شاعر پادشاه دنیای واژگان است و مسلح به تکنیکهای بیانی و زبانی که این امتیازات باید او را در نوع دیدن،گزارش کردن و طریقه اظهار نظر از سایرین متمایز کند.
در عبارتی بهتر باید گفت شعر، پدیداری عاطفه و احساس انسانی است در بیانی متاثر از فرم(منظور تمامی فرمها و ساختارها اعم از کلاسیک،نیمایی و آزاد).پس ما در اینجا در حقیقت مرز قائل شده ایم میان ابراز احساسات و عواطف از شاعر و دیگر افراد و آنچه به نظر من این مرز را در جغرافیای عاطفه رسم کرده،همان ((شاعرانگی)) است و کمرنگی یا فقدان همین شاعرانگی است که اولین حرف و البته درست ترین و محکم ترین حرف را در آسیب شناسی شعر پس از نیما و آشکارا تر پس از شاملو می زند.
ببینید در همین بند کوتاه با چه شاعرانگی و دقتی ،اصالت و مدرنیته و در عین حال پر رمز و رازی و فریبندگی شهری به نام تهران نمایان است و در تمام این شعر چند پاره ،انگار تمام عظمت و تاریخ این شهر نمایان است.
تهران
زنی جوان
کز کرده در غبار آینه ها
سرخاب می زند
یا مثلا در پاره پنجم همین شعر،شاعر میاید و یک تصویر بسیار بدیع و زیبا،هم گوشه چشمی به مرکزیت و شاید به طعنه و کنایه به تمرکز امکانات در این شهر دارد و هم شاید نیم نگاهی به روانشناسی جمعی ما ایرانیان که از سویی با خود بزرگ بینی و پارانویاهای خود دست به گریبانیم و از سویی همیشه وهمیشه در انتظار یک ناجی نشسته ایم.
تهران
تاکی عظیم
تاکی که سایه پهن کرده به ایران
ایران بی قرار که گنجشکانش
با ساده لوحی ازلی
احساس می کنند که سیمرغ اند
و قرن هاست که می دانند
باید در انتظار کودکی زال
در کنج آشیانه بمانند
در کنج آشیانه بمیرند
آنچه بیش از همه چیز در مرور و مطالعه این اثار ذهن مرا به خود معطوف داشته ،زبان شاعر است که از احساس و عاطفه ای که مستلزم یک جهان شعری است برخورداراست.
این نگاه بکر و شاعرانه را در که گوشه ای از جهان خیال انگیز شاعرش را به تصویر کشیده ببینید:
دودی سیاه چرده و موذی
افتاده روی سینه شهر پیر
و نعره می زند
((اقرار کن که دمدمه های صبح
توی مهی غلیظ
با آرزوی تند و زلالی که دست هاش
تقسیم بود و دور دهانش جمع
درباره وزیدن آزادی
گپ می زدی
اما این دو ویژگی همه جا در ساخت یک جهان شاعرانه موفق نیست.چرا که با توجه به سپید و نیمایی بودن اشعار نیازمند اتفاقاتی هستیم که در وهله اول در واژگان و در مراحل بعد در نوعی کشف و شهود شاعرانه و برداشتی نو از جهان باشد که ما در همه شعرها با این استواری و صلابت زبان مواجه نیستیم و در پاره ای فقط با بیان یک احساس روبروییم.
عشق آن نیست
که از دوری یکی گریه کنی
عشق این است
که دست خودت را بگیری
و از دیوار خانه اش بالا بکشی
باور نمی کنی؟
از زال بپرس
من در این چند سطر به جز تلمیح و ارجاع به یک اسطوره ایرانی که حاکی از عشق زال و رودابه است و یک قضاوت بی پروا درباره مفهوم عشق، شاعرانگی نمی بینم.شاعر از همین تلمیح زال و رودابه در جای دیگر کمی شاعرانه تر سود جسته و قدری به زبان مستحکم شاعرانه نزدیک شده.
ماه می تابد
کابل خود را به خواب زده
هزاران رودابه
زلف هایشان را رها کرده اند
پای بارو
و چشم به راه نشسته اند
اما زالی در راه نیست
……………
قبول دارم که بحشی از دنیای شاعرانه و زبان شعری یک شاعررا اسطوره،ادیان،تاریخ و اتفاقات معاصر او شکل می دهد،اما استفاده به وفور از تلمیح و درگیر کردن مداوم مخاطب با تاریخ گذشته و اتفاقات سیاسی و اجتماعی که در دنیای پیرامونش می گذرد،به نظرم بعث افول زبان شعر می شود.
چقدر بخشنده اند
چقدر بزرگوارند اسراییلی ها
خانه ما را با بمبی می کوبند که هزاران بار گران تر از خانه ماست
حتما به خاطر آن است که پرزیدنت آمریکا
حق را به آنان می دهد
هیچ کس از آنچه در دنیای بی رحم و ددخوی امروزی می گذرد،خوشحال نیست.از تبعیض و تجاوز گرفته تا بی خانمانی و رنج کودکان ،همه و همه انسان امروزی را متاثر و متالم می کند و بی آنکه به ریشه ها و عوامل توحش و بربریت مدرن بپردازد،از هر نوع جنگ و خونریزی بیزار است و آن را در محکمه وجدان خود محکوم می کند.اما صرف نظر از آنچه شاعر رویدادهای جهانش را چگونه می نگرد و چه قضاوتی درباره اش دارد که امری کاملا شخصی است،شیوه بیان متفاوت و هنری یک شاعر است که اثر او را ماندگار و تاثبرگذار می کند.این تاثیر گذاری بر اساس بدیع بودن و بکر بودن دیدگاه و نگرش شاعر به رویدادها عمیق تر و ماندگار تر می شود و موجب بروز اتفاق شاعرانه می شود و الا پرده برداری از زد و بندهای کثیف پشت پرده سیاست بر سیاق زبانی و گفتاری دیگران قدری به زبان شعر وشاعرانگی شاعر آسیب می زند.در حالی که شاعر قدرت و توانایی خود را در بیان این درد ها و بی عدالتی ها در شعر دیگر بسیار محکم تر،قوی تر و شاعرانه تر نشان می دهد.
احساس می کنم
یک سایه سیاه
از آسمان شرق میانه
سوی نقاط دیگر دنیا
گسترده می شود
….
آزادی
از صفحه غریزه هستی
گم می شود
دستی بزرگ و چاق که نامرئیست
شلاق و مرگ را به تساوی
تقسیم می کند
به هر جهت خوشحال و سرفرازم از اینکه فرصتی دست داد تا در مراسم رونمایی آثار استاد سعید سلطانی حضور داشته باشم و به عنوان شاگرد مکتب ادبیات و در مقام درس پس دادن،مطالبی را خدمت ایشان و سایر دوستان تقدیم کنم.
پاینده و پیروز باشید.
