جنبش مسلحانه سیاهکل یکی از مهم ترین رویدادهای تاریخ مبارزات سیاسی معاصر ایران به شمار میآید. این واقعه در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ با حمله گروهی از چریک های معتقد به مارکسیسم-لنینیسم به پاسگاه ژاندارمری روستای سیاهکل در استان گیلان رخ داد و اگرچه از نطر نطامی محدود و ناموفق بود، اما از نطر سیاسی و نمادین، تاثیر عمیقی بر روند مبارزات ضد حکومتی و ضد سلطنتی شاه در دهه ۱۳۵۰ گذاشت.
واقعه سیاهکل بدون زمینه های قبلی نمی توانست بوجود بیاید. دهه ۱۳۴۰ در ایران با انسداد توسط سرکوب شدید همراه بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و تثبیت قدرت حکومت پهلوی، فعالیت احزاب مستقل، به ویژه نیروهای چپ، با سرکوب گسترده مواجه شد. شکست راهکارهای قانونی و مسالمت آمیز، بخشی از نیروهای سیاسی، خصوصا نسل جوان و دانشجویی را به این نتیجه رساند که تنها راه مقابله با حکومت سلطنتی شاه، مبارزه قهرآمیز است.
در سطح جهانی نیز الگوهائی چون انقلاب کوبا، مبارزات چریکی آمریکای لاتین، جنگ ویتنام و نطریات چه گوارا بر ذهنیت نیروهای انقلابی ایرانی اثر گذاشت. ایده “کانون چریکی” و شروع مبارزه از گروهای کوچک مسلح، الهام بخش سازماندهی هسته های مخفی شد. تا جائی که پیش از واقعه سیاهکل، هسته های مارکسیست-لنینیستی در ایران فعال بودند. از مهم ترین چهره های فکری و عملی این جریان می توان به امیر پرویز پویان، مسعود احمد زاده و بیژن جزنی اشاره کرد. آنان معتقد بودند که، فضای رعب و سرکوب، مانع شکل گیری مبارزه تودهای است و اقدام مبارزه مسلحانه می تواند این فضا را بشکند به طوریکه عملیات چریکی، هم ابزار تبلیغی است و هم نظامی. بر این اساس است آنان تصمیم به اجرای یک عملیات مسلحانه نمادین می گیرند.
در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹، گروهی از چریک ها به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل حمله کرده، گویا هدف اعلام شده عملیات، آزاد سازی یکی از اعضای بازداشتشده این گروه بوده است، اما واقعه صرفا به آزادی یک نفر محدود نماند، بلکه اعلام حضور سیاسی اهمیت بیشتری پیدا کرد و در جریان حمله، میان چریکها و نیروهای ژاندارمری درگیری مسلحانه روی داد تعدادی از دو طرف کشته یا زخمی شدند و عملیات به هدف خود نرسید. پس از حمله، نیروهای نظامی و امنیتی وابسته به حکومت سلطنتی، عملیات وسیعی را در جنگل های گیلان برای تعقیب چریکها آغاز کردند. بعد از چند روز و هفته، تعدادی از چریک ها یا جان خود را از دست دادند یا دستگیرو در دادگاه های نظامی محاکمه شدند و احکام سنگین همانند حکم اعدام به آنها داده شد.
اگرچه واقعه سیاهکل، از لحاظ نظامی شکست خورد، اما پیامده های مهمی داشت : نخست آغاز رسمی مبارزه چریکی بود و این واقعه به عنوان شروع فاز مسلحانه جنبش چپ ایران شناخته شد.
دوم، این واقعه، به شکل گیری سازمان چریک های فدایی خلق ایران منجر گشت. سوم، این واقعه تاثیر زیادی بر فضای دانشگاهی و روشنفکری گذاشت. از آن به بعد، سیاهکل به نماد فداکاری و مقاومت تبدیل شد و در ادبیات سیاسی و دانشجویی بازتاب گستردهای یافت. چهارم، این واقعه به گسترش مشی مسلحانه انجامید، بطوریکه گروه های مخالف حکومت سلطنتی نیز به مبارزه مسلحانه گرایش پیدا کردند.
البته ارزیابی و نقد های متفاوتی از واقعه سیاهکل میان روشنفکران و چریکها وجود داشته و دارد. یک دیدگاه، حرکت مسلحانه سیاهکل جهت شکستن فضای ترس و آغاز مقاومت عملی ارزیابی کرده و مثبت پنداشته و عده دیگری بر این دیدگاه بوده و هستند که جامعه آمادگی انقلاب مسلحانه نداشت و پایگاه اجتماعی مردمی این جنبش بسیار محدود بود نیز این اقدامات چریکی به تشدید سرکوب انجامید.
ولی آنچه که مسلم می نماید، سازمان چریکهای فدائی خلق ایران که از این واقعه به دنیا آمده بود، در انقلاب ۵۷ درخشید و فداکاریهای جانباختگان بسیار، سبب شد تا مهر خود را بر آن کوبیده و به عنوان بزرگترین سازمان چپ در ایران و خاورمیانه قد علم کند. تحولات بعدی خلاف آنچه که انتظار بود سیر کرد که مبحثی جداگانه است.
۱۷ بهمن ۱۴۰۴ – ۶ / ۲ / ۲۰۲۶
