ایران و ایالات متحده روز جمعه ۶ فوریه ۲۰۲۶ در مسقط، با میانجیگری عمان، روندی از مذاکرات پرریسک را آغاز کردند که هدف آن عبور از اختلافهای عمیق بر سر برنامه هستهای تهران است؛ در حالی که مناقشه بر سر «گسترش دستور کار» میتواند مسیر گفتوگوها را از همان ابتدا از ریل خارج کند و خاورمیانه را به سمت دور تازهای از تنش و حتی جنگ سوق دهد. رویترز مینویسد هر دو طرف در هفتههای اخیر از آمادگی برای بازگشت به دیپلماسی سخن گفتهاند، اما همزمان، چالش اصلی این است که واشنگتن خواستار وارد کردن موضوعات غیرهستهای به مذاکرات است و تهران آن را خط قرمز میداند.
به گفته یک مقام ایرانی، مذاکرات در زمان تنظیم این گزارش هنوز «رسماً» آغاز نشده بود، هرچند ایران خواستههای خود را از طریق عمان به طرف آمریکایی منتقل کرده است. همان مقام گفته بود گفتوگوهای غیرمستقیم «احتمالاً» پس از دیدار مذاکرهکننده ارشد آمریکا با وزیر خارجه عمان شروع میشود.
کانون اختلاف، مرز میان «پرونده هستهای» و «پروندههای دیگر» است. تهران میخواهد عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، و استیو ویتکاف، فرستاده خاورمیانهای ترامپ، در مسقط فقط درباره موضوع هستهای گفتوگو کنند. در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، گفته است واشنگتن میخواهد مذاکرات علاوه بر پرونده هستهای، برنامه موشکهای بالستیک ایران، حمایت تهران از گروههای مسلح در منطقه و نیز «نحوه برخورد با مردم خود» را هم دربر بگیرد. مقامهای ایرانی بارها تأکید کردهاند که درباره موشکها مذاکره نمیکنند؛ زرادخانهای که از بزرگترینها در منطقه توصیف میشود. ایران همچنین خواهان بهرسمیت شناخته شدن «حق غنیسازی اورانیوم» است، در حالی که برای واشنگتن، انجام غنیسازی داخل خاک ایران «خط قرمز» عنوان شده است.
در همین چارچوب، یک منبع دیپلماتیک ایرانی به رویترز گفته است هرگونه «حضور سنتکام (فرماندهی مرکزی آمریکا) یا هر مقام نظامی منطقهای» در مذاکرات میتواند روند گفتوگوهای غیرمستقیم هستهای میان ایران و آمریکا را در عمان «به خطر بیندازد». این موضع، انعکاسدهنده حساسیت تهران نسبت به تبدیل شدن فضای گفتوگو به صحنهای امنیتی/نظامی است؛ آن هم در مقطعی که فشار نظامی و تهدیدهای متقابل، بیش از هر زمان دیگری با دیپلماسی درهم تنیده شده است.
رویترز مینویسد حضور جرد کوشنر، داماد ترامپ، نیز در این دور از گفتوگوها پیشبینی شده است؛ چهرهای که به نوشته این خبرگزاری، در میانجیگری آتشبس غزه هم نقش داشته است. با این حال، حتی قبل از شروع رسمی گفتوگوها، نشانههای «تنش در حاشیه دستور کار» مشخص بوده و همین میتواند ظرفیت مذاکرات را برای حرکت رو به جلو محدود کند.
در پسزمینه این مذاکرات، فشار اصلی از «آرایش نظامی» آمریکا در منطقه میآید؛ آرایشی که ترامپ آن را «آرْمادا» یا ناوگان عظیم خوانده است. به نوشته رویترز، رهبری جمهوری اسلامی نگران است که ترامپ همچنان تهدیدهای خود برای حمله به ایران را عملی کند، بهویژه پس از آنکه نیروی دریایی آمریکا در نزدیکی ایران حضور خود را تقویت کرده است. این نگرانیها از آن رو تشدید میشود که در ژوئن گذشته، آمریکا در مراحل پایانی یک کارزار ۱۲ روزه بمباران اسرائیل، به حملات علیه اهداف هستهای ایران پیوست و تهران پس از آن اعلام کرده است کار غنیسازی اورانیوم را متوقف کرده است. تقویت حضور دریایی آمریکا همچنین پس از سرکوب خونین اعتراضات سراسری در ایران در ماه گذشته رخ داده؛ رخدادی که به گفته رویترز، سطح تنش میان واشنگتن و تهران را بالا برده است.
کاخ سفید همزمان پیام دوگانهای ارسال میکند: «آمادگی برای دیپلماسی» همراه با تهدید نظامی. کارولین لویت، سخنگوی کاخ سفید، روز پنجشنبه گفته است: در حالی که مذاکرات جریان دارد، باید به «رژیم ایران» یادآوری کرد که رئیسجمهور آمریکا «گزینههای بسیاری» فراتر از دیپلماسی در اختیار دارد؛ به عنوان فرمانده کل «قدرتمندترین ارتش تاریخ جهان». ترامپ هم هشدار داده بود اگر توافقی حاصل نشود، احتمالاً «اتفاقهای بدی» رخ خواهد داد؛ هشدارهایی که به گفته رویترز، فشار بر تهران را افزایش میدهد و به رویاروییِ لفظی و تهدیدهای متقابل دامن میزند.
رویترز تأکید میکند نگرانی فقط محدود به دو طرف نیست؛ قدرتهای جهانی و دولتهای منطقه بیم دارند شکست مذاکرات به جنگ دیگری میان آمریکا و ایران منجر شود و دامنه آن به سراسر منطقه نفتخیز گسترش یابد. کرملین—که متحد ایران معرفی شده—روز جمعه ابراز امیدواری کرده مذاکرات نتیجه بدهد و به کاهش تنش بینجامد و در عین حال از همه طرفها خواسته فعلاً خویشتنداری کنند. ایران نیز هشدار داده است هر حمله نظامی با پاسخ سخت مواجه خواهد شد و به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس که میزبان پایگاههای آمریکا هستند اخطار داده اگر در حملهای نقش داشته باشند، میتوانند در «خط آتش» قرار گیرند.
در این میان، موشکها برای تهران «خط قرمز» رسمی و علنی است. مذاکرهکنندگان باید راهی پیدا کنند که بدون عبور از این خط قرمز—یعنی بحث درباره «قابلیتهای دفاعی، از جمله موشکها و برد آنها»—مسیر توافق را باز نگه دارند. همزمان، تهران برای نشان دادن سرسختی، چند ساعت پیش از مذاکرات پیام دیگری نیز مخابره کرده است: تلویزیون دولتی ایران گزارش داده «یکی از پیشرفتهترین موشکهای بالستیک دوربرد» کشور، «خرمشهر-۴»، در یکی از پایگاههای زیرزمینی موسوم به «شهرهای موشکی» سپاه مستقر شده است. این اقدام در روایت رویترز، بهمثابه نمایش «تمرد» و «بازدارندگی» در آستانه گفتوگوها آمده است.
با وجود این، گزارش یادآوری میکند که تهران در پرونده هستهای، امکان انعطاف را کاملاً منتفی نمیداند. مقامهای ایرانی هفته گذشته به رویترز گفته بودند ایران آمادگی دارد «انعطاف» نشان دهد؛ از جمله در قالب تحویل ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا و پذیرش «غنیسازی صفر» در چارچوب یک «کنسرسیوم» به عنوان راهحل. در کنار آن، ایران خواهان رفع تحریمهایی است که از سال ۲۰۱۸ و پس از خروج ترامپ از توافق هستهای ۲۰۱۵ دوباره اعمال شد. در سوی مقابل، آمریکا، متحدان اروپاییاش و اسرائیل تهران را متهم میکنند که برنامه هستهای را پوششی برای حرکت به سوی توان تولید سلاح قرار داده است؛ اتهامی که ایران رد میکند و میگوید برنامهاش صلحآمیز است.
اسرائیل نیز—طبق گزارش—خطر موشکهای ایران را همسنگ خطر هستهای معرفی میکند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در ژانویه گفته بود «تلاش ایران برای ساخت سلاح اتمی» و «۲۰ هزار موشک بالستیک» مانند «دو توده سرطان» هستند. همزمان، نفوذ منطقهای ایران نیز بنا بر گزارش رویترز تضعیف شده است: از یکسو شبکه متحدان منطقهای ایران که از آن با عنوان «محور مقاومت» یاد میشود، پس از آغاز جنگ غزه در ۲۰۲۳ و ضربههای اسرائیل، «برچیده یا بهشدت آسیبدیده» توصیف شده و از سوی دیگر سقوط بشار اسد در سوریه نیز به عنوان عامل تشدید این تضعیف ذکر شده است.
مذاکرات عمان، در نقطهای آغاز میشود که دیپلماسی با تهدید نظامی درهم قفل شده است. تهران میخواهد گفتوگو را در چارچوب هستهای نگه دارد و حق غنیسازی را تثبیت کند؛ واشنگتن بهدنبال «بستهای گستردهتر» است که موشکها، گروههای نیابتی و موضوعات داخلی را هم شامل شود. اگر طرفین نتوانند همین ابتدا بر سر حدود و ثغور دستور کار به تفاهم برسند، خطر فروپاشی روند گفتوگوها بالا میرود؛ و در فضایی که ناوگان آمریکا در منطقه مستقر است و تهدیدهای دوطرفه روی میز قرار دارد، شکست دیپلماسی میتواند به سرعت به سمت یک بحران بزرگتر لغزش کند.
