دبیرکل سازمان ملل، آنتونیو گوترش، با اشاره به پایان یافتن پیمان موجود، از ایالات متحده و روسیه خواست هرچه سریعتر یک توافق جدید برای کنترل تسلیحات هستهای امضا کنند؛ رخدادی که به گفته او در «لحظهای خطیر برای صلح و امنیت بینالمللی» اتفاق افتاده است.
آخرین پیمان هستهای میان دو قدرت، یعنی توافق «نیو استارت»، روز پنجشنبه به پایان رسید؛ امری که بهطور رسمی مسکو و واشنگتن را از مجموعهای از محدودیتها بر زرادخانههای هستهایشان رها میکند و نگرانیها درباره آغاز یک مسابقه تسلیحاتی جهانی را برانگیخته است.
گوترش روز چهارشنبه در بیانیهای گفت: «برای اولین بار در بیش از نیم قرن، ما با جهانی بدون هیچ محدودیت الزامآوری بر زرادخانههای هستهای استراتژیک دو کشوری که اکثریت قریب به اتفاق ذخایر جهانی سلاحهای هستهای را در اختیار دارند، روبرو هستیم.»
او افزود که «نیو استارت» و دیگر معاهدات کنترل تسلیحات «امنیت همه مردم جهان را بهطور چشمگیری بهبود بخشیدهاند».
گوترش پس از پیشنهاد روسیه مبنی بر استفاده از سلاحهای هستهای تاکتیکی در اوایل جنگ اوکراین، گفت: «این فروپاشی دههها دستاورد نمیتوانست در زمانی بدتر از این رخ دهد – خطر استفاده از سلاح هستهای در بالاترین حد خود در دهههای اخیر است.»
روسیه و ایالات متحده بیش از ۸۰ درصد کلاهکهای هستهای جهان را در اختیار دارند. گوترش از واشنگتن و مسکو خواست «بیدرنگ به میز مذاکره بازگردند و بر سر چارچوبی جایگزین به توافق برسند».
این نقطه عطف، در زمانی که بیثباتی جهانی رو به افزایش است، زنگ پایان بیش از پنج دهه کنترل تسلیحات را به صدا درمیآورد و میتواند پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای سال ۱۹۷۰ (NPT) را نیز تهدید کند؛ پیمانی که قرار است امسال بازبینی شود و بر اساس آن، کشورهای فاقد سلاح هستهای متعهد شدند به دنبال دستیابی به آن نروند، مشروط به آنکه دولتهای دارنده سلاح با حسن نیت برای خلع سلاح تلاش کنند.
این پیمان که در سال ۲۰۱۰ در پراگ توسط باراک اوباما و دیمیتری مدودف، رؤسایجمهور وقت، امضا شد، زرادخانه هستهای هر طرف را به ۱٬۵۵۰ کلاهک راهبردیِ مستقر محدود میکرد؛ کاهشی نزدیک به ۳۰ درصد نسبت به سقف پیشین تعیینشده در سال ۲۰۰۲.
مدودف گفت انقضای این پیمان باید «همه را نگران کند». اوباما نیز در شبکههای اجتماعی نوشت که پایان این توافق «میتواند مسابقه تسلیحاتی دیگری را شعلهور کند که جهان را ناامنتر میسازد».
جو بایدن پس از پیروزی بر دونالد ترامپ در انتخابات ۲۰۲۰ با روسیه برای تمدید پنجساله «نیو استارت» توافق کرد، اما تنشها میان دو کشور بعدها در پی تهاجم مسکو به اوکراین بهشدت افزایش یافت.
ترامپ بارها به محدودیتهای بینالمللی بر ایالات متحده تاخته و خواستار ازسرگیری آزمایشهای هستهای پس از یک دوره توقف طولانی شده بود، هرچند این خواست را پیگیری نکرد.
با این حال، برخی ناظران میگویند انقضای «نیو استارت» بیش از آنکه ریشه در ایدئولوژی داشته باشد، ناشی از سازوکارهای دولت ترامپ است؛ جایی که دیپلماتهای حرفهای به حاشیه رانده شدند و اساساً ظرفیت و توان لازم برای مذاکره بر سر توافقی پیچیده وجود نداشت.
ترامپ پیشنهاد ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، برای تمدید یکساله محدودیتهای پیمان را پیگیری نکرد. او در ماه اکتبر، در برابر هلیکوپترش و در پاسخ به پرسشی درباره این پیشنهاد، گفت که «به نظر ایده خوبی میآید»، اما پس از آن هیچ مذاکرهای صورت نگرفت.
وزارت خارجه روسیه روز چهارشنبه اعلام کرد که از نظر این کشور، هر دو طرف «دیگر به هیچ تعهد یا اعلامیه متقارن در چارچوب این پیمان پایبند نیستند».
این وزارتخانه افزود: «فدراسیون روسیه قصد دارد مسئولانه و محتاطانه عمل کند»، اما هشدار داد در صورت تهدید امنیت ملیاش آماده اتخاذ اقدامات متقابل «قاطع» است.
پاپ لئوی چهاردهم گفت هر دو طرف باید «هر آنچه ممکن است» برای جلوگیری از یک مسابقه تسلیحاتی جدید انجام دهند. او در سخنرانی هفتگی خود خطاب به حاضران گفت: «از شما میخواهم این ابزار را بدون تلاش برای تضمین تداوم آن به شکلی عینی و مؤثر، رها نکنید.»
ترامپ: معاهده هستهای«نیواستارت» به نفع آمریکا نیست
همزمان با این تحولات، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، صراحتاً اعلام کرد که معاهده هستهای «نیو استارت» به نفع ایالات متحده نیست و باید با توافقی جدید جایگزین شود. ترامپ در پلتفرم اختصاصی خود «تروث سوشال» نوشت: «بهجای تمدید معاهده نیو استارت، باید از کارشناسان هستهایمان بخواهیم روی یک معاهده جدیدِ ارتقاءیافته و بهروزرسانیشده کار کنند که بتواند در آینده دوام بیاورد، نه تمدید توافقی که ایالات متحده آن را بد منعقد کرده و علاوه بر این، بهطور جدی نقض میشود.»
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز چهارشنبه گفت ترامپ تصمیمگیری نهایی را به بعد موکول خواهد کرد و بار دیگر بر ضرورت توافقی جدید که چین را نیز دربر بگیرد تأکید کرد.
روبیو گفت: «رئیسجمهور پیشتر بهروشنی گفته است که برای دستیابی به کنترل واقعی تسلیحات در قرن بیستویکم، انجام کاری که چین را شامل نشود ناممکن است، زیرا آنها ذخایر بسیار بزرگ و بهسرعت در حال رشدی دارند.»
زرادخانه هستهای چین بهسرعت در حال گسترش است و برآورد میشود حدود ۵۵۰ پرتابگر راهبردی هستهای داشته باشد؛ رقمی که همچنان بسیار پایینتر از سقف ۸۰۰ پرتابگر برای هر یک از روسیه و ایالات متحده تحت «نیو استارت» است. فرانسه و بریتانیا، متحدان آمریکا که خود به معاهدات پایبندند در مجموع حدود ۱۰۰ پرتابگر دیگر در اختیار دارند.
در همین حال، وبسایت آکسیوس به نقل از سه منبع آگاه گزارش داد که ایالات متحده و روسیه در روزهای اخیر در حال مذاکره برای دستیابی به توافقی موقت بهمنظور تمدید پیمان «نیو استارت» بودهاند. به گفته این منابع، مذاکرات طی ۲۴ ساعت گذشته در ابوظبی و در حاشیه گفتوگوها درباره جنگ اوکراین انجام شده و استیو ویتکاف و جارد کوشنر، فرستادگان ترامپ، هدایت گفتوگوها با مقامهای روسی را بر عهده داشتهاند. با این حال، منابع آگاه تأکید کردند که هرگونه توافق احتمالی همچنان نیازمند تأیید رؤسای جمهوری دو کشور است و مشخص نیست آیا تمدید ششماهه پیمان پیش از انقضای رسمی آن به تصویب خواهد رسید یا نه.
در سوی دیگر، مسکو از نبود پاسخ رسمی واشنگتن به پیشنهاد تمدید کوتاهمدت پیمان ابراز نارضایتی کرده است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، اعلام کرد که روسیه پاسخی به پیشنهاد تمدید یکساله دریافت نکرده و وزارت خارجه این کشور نیز در بیانیهای، بیتوجهی به این پیشنهادها را «عامدانه» توصیف کرد. همزمان، مقامهای آمریکایی دلیل اصلی تردید واشنگتن نسبت به تمدید نیو استارت را عدم شمول چین در این پیمان عنوان کردهاند؛ موضوعی که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز بر آن تأکید کرده است. در واکنش، چین ضمن «تاسفآور» خواندن انقضای این پیمان، از ایالات متحده خواست گفتوگوهای مربوط به «ثبات راهبردی» با روسیه را از سر بگیرد، در حالی که کرملین اعلام کرده پکن تمایلی به پیوستن به این مذاکرات ندارد و مسکو به این موضع احترام میگذارد.
*ترجمه و تنظیم گزارش: گُلشن افتخاری
