بر پایه گزارش نیویورکتایمز، قرار است مقامهای ارشد آمریکا و ایران روز جمعه در استانبول دیداری برگزار کنند که هدف اعلامی آن، کاهش تنش و مهار بحران روبهگسترش میان دو کشور است؛ بحرانی که در هفتههای اخیر، با تهدیدهای نظامی دونالد ترامپ و ردِ پذیرش خواستههای او از سوی تهران، به آستانهٔ رویارویی نظامی نزدیکتر شده و موجی از نگرانی را در منطقه برانگیخته است. منابعی که نیویورکتایمز به آنها استناد میکند ــ سه مقام فعلی منطقه و یک مقام پیشین آشنا با برنامهریزیها ــ میگویند مذاکرات احتمالی در شرایطی طراحی شده که هنوز قطعی نیست و ممکن است در آخرین لحظات تغییر کند؛ با این حال، اگر انجام شود، یکی از برخوردهای رودررو و کمسابقه میان مقامهای دو کشور خواهد بود.
طبق این گزارش، در برنامهٔ فعلی قرار است استیو ویتکاف (فرستادهٔ خاورمیانهای ترامپ) به همراه جرد کوشنر با عباس عراقچی دیدار کنند و در کنار آنها، مقامهای ارشد ترکیه، قطر و مصر نیز حضور داشته باشند. منابع یادشده به دلیل حساسیت موضوع و نداشتن مجوز رسمی برای گفتوگو با رسانهها، نامشان را آشکار نکردهاند و کاخ سفید هم در زمان انتشار گزارش، پاسخی فوری به درخواست اظهارنظر نداده است.
زمینهٔ این تلاش دیپلماتیک، فضای تهدید و فشار است. نیویورکتایمز مینویسد ترامپ در هفتههای گذشته بهطور مکرر تهدید کرده اگر رهبران ایران در برابر خواستههای او عقبنشینی نکنند، ایران را بمباران خواهد کرد. این خواستهها شامل پایان دادن به برنامهٔ هستهای ایران، پذیرش محدودیت بر برنامهٔ موشکهای بالستیک و قطع حمایت از نیروهای نیابتی در نقاط مختلف جهان عرب معرفی شده است. در مقابل، مقامهای ایران گفتهاند زیر سایهٔ تهدید مذاکره نمیکنند و همزمان هشدار دادهاند هر حملهای با پاسخ سخت روبهرو خواهد شد.
گزارش نیویورکتایمز ریشهٔ بیاعتمادی کنونی را به دورهٔ نخست ریاستجمهوری ترامپ برمیگرداند؛ زمانی که او آمریکا را از توافق بینالمللی سال ۲۰۱۵ درباره محدودسازی برنامهٔ هستهای ایران خارج کرد. تنشها در یک سال گذشته به شکل محسوسی تشدید شده و نقطهٔ عطف مهم دیگر، حملات ماه ژوئن بوده است؛ زمانی که آمریکا همراه با اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران حمله کرد و مدعی شد توان غنیسازی ایران را بهطور جدی عقب رانده است. نیویورکتایمز با اشاره به تصاویر ماهوارهای، از جمله به تاسیسات زیرزمینی فردو پس از بمباران نیز اشاره میکند.
ماه گذشته، در بحبوحه اعتراضات ضدحکومتی، ترامپ تهدید کرده بود اگر نیروهای امنیتی علیه معترضان از خشونت استفاده کنند، ممکن است مداخله نظامی کند. نیروهای امنیتی اعتراضات را با خشونت مرگبار سرکوب کردند و بنا بر گفته نهادهای حقوق بشری «هزاران نفر» کشته شدند و سپس حکومت اعلام کرد ناآرامیها را مهار کرده است. ترامپ پس از طرح خواستههایش، از «زمان رو به پایان» سخن گفته و در عین حال، بدون تعیین ضربالاجل روشن، از احتمال تغییر رژیم نیز حرف زده است؛ همزمان گفته یک «ناوگان عظیم» به سمت منطقه حرکت میکند و دادههای رصد پرواز و تصاویر ماهوارهای نیز از افزایش حضور نظامی آمریکا حکایت داشتهاند.
بنابر این گزارش بسیاری از کشورهای منطقه ــ حتی آنهایی که با سیاستهای منطقهای ایران اختلاف جدی دارند ــ از حمله نظامی آمریکا استقبال نمیکنند، زیرا بیم آن دارند که چنین اقدامی آتش یک جنگ فراگیر را روشن کند. نیویورکتایمز در همین چارچوب از گفتهٔ علی واعظ در گروه بینالمللی بحران نقل میکند که واکنش کمسابقه و هماهنگ منطقهای، بیشتر «پسکشیدن جمعی» در برابر خطر مداخله آمریکا و آشوبِ فراتر از مرزهاست تا حمایت از ایران. در همین راستا، گزارش میگوید دیپلماتهایی از عمان و عراق و نیز ترکیه و مصر، در هفتههای اخیر نقش پیامرسان میان دو طرف را بازی کردهاند و نخستوزیر قطر هم بنا بر گفته دو مقام ایرانی، در چارچوب همین تلاشها به ایران سفر کرده است.
نیویورک تایمز مینویسد: کانال ارتباطی مستقیمتری هم فعال شده: طبق گفتهٔ چند مقام ایرانی و یک مقام آمریکایی، ویتکاف و عراقچی از طریق پیامهای متنی با هم در تماس بودهاند. در سطح محتوا نیز، نیویورکتایمز مینویسد ایران برای آرام کردن بحران، حتی آمادگیِ «تعطیلی یا تعلیق» برنامه هستهای را مطرح کرده که امتیازی بزرگ تلقی میشود، اما در عین حال ترجیح میدهد به طرحی که آمریکا سال گذشته پیشنهاد داده بود نزدیک شود: تشکیل یک «کنسرسیوم منطقهای» برای تولید برق هستهای. در ادامه، گزارش میافزاید علی لاریجانی (دبیر شورای عالی امنیت ملی) در روزهای اخیر با ولادیمیر پوتین دیدار کرده و پیامی از علی خامنهای برده است که بر اساس آن، ایران میتواند مانند دوره توافق ۲۰۱۵، اورانیوم غنیشده خود را به روسیه منتقل کند. وقتی درباره این احتمال پرسیده شده، سخنگوی کاخ کرملین، دیمیتری پسکوف، گفته این موضوع مدتها در دستور کار بوده و روسیه تماسهایش را با طرفهای ذینفع ادامه میدهد.
