گزارش تازه سازمان غیردولتی اکسفام درباره شتابگیری بیسابقه تمرکز ثروت در جهان، نسبت به پیامدهای سیاسی و اجتماعی این روند هشدار میدهد و میگوید نفوذ روزافزون «الیگارشی میلیاردرها» بر رسانهها، فناوریهای نو و تصمیمگیریهای سیاسی، میتواند بنیانهای دموکراسی را تضعیف کند. این گزارش با عنوان «مقاومت در برابر سلطه ثروتمندان: دفاع از آزادی در برابر قدرت میلیاردرها» در ۱۹ ژانویه و در آستانه مجمع اقتصادی داووس منتشر شده است.
اکسفام در این گزارش تأکید میکند که روند تمرکز ثروت از پایان دهه ۱۹۸۰ بهطور مداوم سرعت گرفته و سال ۲۰۲۵ از این نظر سالی «رکوردشکن» بوده است. به گفته این سازمان، ثروت میلیاردرها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۶ درصد افزایش یافته؛ رشدی که اکسفام آن را سه برابر سریعتر از میانگین رشد پنج سال گذشته توصیف میکند و میگوید مجموع ثروت میلیاردرهای جهان به ۱۸ هزار و ۳۰۰ میلیارد دلار رسیده که بالاترین سطح تاریخی است. در همین چارچوب، برای نخستین بار تعداد میلیاردرها از مرز ۳ هزار نفر عبور کرده و ثروت ایلان ماسک نیز به ۵۰۰ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که اکسفام از آن به عنوان یک «نقطه بیسابقه» یاد میکند.
در سوی مقابل، گزارش اکسفام تصویری تیره از وضعیت فقر و ناامنی غذایی در جهان ارائه میدهد. بنا بر دادههای ذکر شده در گزارش، کاهش فقر شدید که در سالهای پیش از ۲۰۲۰ مشاهده میشد، متوقف شده و حتی در آفریقا دوباره روند افزایشی یافته است. اکسفام یادآوری میکند که در سال ۲۰۲۲ نزدیک به ۴۸ درصد جمعیت جهان، معادل ۳ میلیارد و ۸۳۰ میلیون نفر در فقر زندگی میکردند. همچنین این سازمان از افزایش ۴۲٫۶ درصدی ناامنی غذایی متوسط یا شدید بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ خبر میدهد و تأکید میکند این وضعیت به کشورهای ثروتمند نیز رسیده؛ بهگونهای که ۹۲ میلیون نفر در اروپا و آمریکای شمالی درگیر ناامنی غذایی بودهاند.
اکسفام هشدار میدهد که این شکاف اقتصادی، پیامدهای مستقیم سیاسی دارد و میتواند به فرسایش حقوق و آزادیهای سیاسی و تقویت زمینههای اقتدارگرایی منجر شود. در گزارش، پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ۲۰۲۴ به عنوان نمونهای ذکر شده که به گفته اکسفام، با حمایت و سرمایهگذاری میلیاردرها همراه بوده و در نهایت نیز به کاهش مالیاتها و مزایای اقتصادی برای همین طبقه انجامیده است. اما اکسفام تأکید میکند این الگو محدود به آمریکا نیست و در بسیاری از کشورها میلیاردرها با سرمایهگذاری در رسانهها، ابزارهای ارتباطی، فناوریهای نو ــ از جمله هوش مصنوعی ــ میکوشند فضای سیاسی را به سود خود تغییر دهند، با سیاستهای نامطلوبشان مقابله کنند و حتی در برخی کشورهای فقیر بر روند انتخابات اثر بگذارند.
یکی از بخشهای کلیدی گزارش به مسئله «نفوذ رسانهای میلیاردرها» اختصاص دارد. اکسفام میگوید بیش از نیمی از شرکتهای بزرگ رسانهای در جهان در مالکیت میلیاردرها قرار دارد و ۹ مورد از ۱۰ شبکه اجتماعی بزرگ نیز توسط میلیاردرها اداره میشود. در فرانسه، این مسئله به شکلی پررنگتر مطرح شده است: طبق گزارش اکسفام، ۱۰ میلیاردر بخش عمده رسانههای کشور را در اختیار دارند و ۴ نفر از آنها نزدیک به نیمی از شبکههای تلویزیونی را کنترل میکنند. اکسفام از جمله به نقش چهرههایی مانند وَنسان بولوره و برنار آرنو اشاره میکند و میگوید این تمرکز رسانهای میتواند بر جهتدهی مباحث عمومی اثر بگذارد؛ از جمله برای جلوگیری از سیاستهایی مانند افزایش مالیات بر ثروتمندان ــ نمونهای که گزارش به آن اشاره میکند بحث پیرامون «مالیات زوکمن» است ــ یا حتی حمایت آشکار از جریانهای راست افراطی.
اکسفام در جمعبندی خود، تمرکز ثروت و همزمان تسلط بر رسانهها و ابزارهای نفوذ سیاسی را یک تهدید برای کارکرد دموکراسی معرفی میکند و میگوید پیوند منافع این طبقه با بخشهایی از سیاستمداران، به آنها «دسترسی ویژه به مراکز قدرت» میدهد؛ دسترسیای که میتواند تصمیمهای عمومی را از مسیر منافع اکثریت جامعه دور کند.
