در حالی که موج اعتراضات سراسری در ایران وارد سومین هفته خود شده و حکومت همچنان فضای امنیتی و محدودیتهای ارتباطی را حفظ کرده است، یک مقام ایرانی در منطقه روز یکشنبه ۱۸ ژانویه اعلام کرد دستکم ۵۰۰۰ نفر در جریان ناآرامیها کشته شدهاند؛ آماری که به گفته او «تأیید شده» و شامل حدود ۵۰۰ نفر از نیروهای امنیتی نیز میشود. این مقام که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، مسئولیت بخشی از کشتار را متوجه «تروریستها و آشوبگران مسلح» دانست و مدعی شد آنها با هدف ضربه زدن به کشور، «ایرانیان بیگناه» را نیز هدف قرار دادهاند.
به گزارش رویترز، اعتراضات از ۲۸ دسامبر و در واکنش به فشارهای اقتصادی و دشواری معیشت آغاز شد، اما طی دو هفته به سرعت گسترش یافت و به شعارها و تجمعاتی انجامید که خواستار پایان حاکمیت روحانیت بودند. بر پایه همین گزارش، این رخدادها مرگبارترین ناآرامیها در ایران از زمان انقلاب ۱۹۷۹ به شمار میرود.
یک روز پیش از انتشار این آمار، علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی در یک سخنرانی علنی، دونالد ترامپ را به دلیل آنچه «تلفات تحمیلشده به ایران» خواند، «مجرم» توصیف کرد و با اشاره به «چند هزار کشته»، بار دیگر مسئولیت بخشی از خشونتها را به گروههایی نسبت داد که به گفته او با آمریکا و اسرائیل ارتباط دارند. خامنهای همچنین گفت: «ما کشور را به جنگ نمیکشانیم، اما اجازه نخواهیم داد مجرمان داخلی و بینالمللی بدون مجازات بمانند.»
همزمان با تشدید تنش سیاسی میان تهران و واشنگتن، قوه قضائیه ایران نیز به شکلی آشکار از احتمال برخوردهای شدیدتر سخن گفت. اصغر جهانگیر سخنگوی قوه قضائیه در یک نشست خبری اعلام کرد «یک سلسله اقدامات» به عنوان «محاربه» شناسایی شده است؛ عنوانی در فقه و قانون جمهوری اسلامی به معنای «جنگ با خدا» که طبق قوانین ایران میتواند مجازات اعدام داشته باشد. این موضعگیری در شرایطی مطرح میشود که ترامپ طی روزهای اخیر بارها هشدار داده بود اگر اعدام معترضان آغاز شود یا کشتار ادامه پیدا کند، احتمال واکنش سخت آمریکا وجود دارد.
رویترز یادآوری میکند ترامپ روز جمعه در شبکه اجتماعی خود از مقامهای ایران تشکر کرده و گفته بود که آنها «اعدامهای برنامهریزیشده ۸۰۰ نفر» را لغو کردهاند. او همچنین در گفتوگویی با نشریه پولیتیکو در روز شنبه گفته بود «وقت آن رسیده که در ایران به دنبال رهبری جدید باشیم.»
در مقابلِ آمار اعلامشده از سوی مقام ایرانی، نهادهای حقوق بشری تصویری متفاوت ارائه میدهند. سازمان حقوق بشری مستقر در آمریکا هرانا روز شنبه اعلام کرد شمار جانباختگان به ۳۳۰۸ نفر رسیده و ۴۳۸۲ پرونده دیگر نیز در حال بررسی است. این سازمان همچنین از بیش از ۲۴ هزار بازداشت خبر داد؛ ارقامی که رویترز میگوید امکان تأیید مستقل آنها را نداشته است. مقام ایرانیِ مورد اشاره رویترز گفته است آمار «تأیید شده» بعید است «بهطور چشمگیر افزایش یابد» و در عین حال ادعا کرده «اسرائیل و گروههای مسلح خارج از کشور» از کسانی که به خیابان آمدند حمایت و آنها را تجهیز کردهاند.
با وجود آنکه حکومت همواره اعتراضات را به «دشمنان خارجی» نسبت میدهد، گزارشهای میدانی و تصاویر منتشرشده در شبکههای اجتماعی ــ که بخشی از آنها به گفته رویترز قابل راستیآزمایی بوده ــ از برخورد خشن نیروهای امنیتی با تجمعات حکایت دارد. یک شهروند تهرانی به رویترز گفته است شاهد بوده که نیروهای ضدشورش «مستقیماً به سوی گروهی از معترضان» که بیشترشان جوانان زن و مرد بودند شلیک کردهاند. رویترز مینویسد سرکوب شدید در مجموع موجب فروکشکردن نسبی اعتراضات شده است؛ موضوعی که برخی ساکنان و رسانههای حکومتی نیز به آن اشاره کردهاند.
در بخش دیگری از گزارش، این مقام ایرانی گفته است در مناطق کردنشین شمالغرب ایران درگیریها سنگینتر بوده و بالاترین شمار قربانیان نیز در همان مناطق ثبت شده است؛ نواحیای که در دورههای پیشین اعتراضات نیز بارها شاهد رویاروییهای خونین بودهاند. پیشتر نیز سه منبع در گفتوگو با رویترز در ۱۴ ژانویه گفته بودند گروههای مسلح جداییطلب کرد تلاش کردهاند از مرز عراق وارد ایران شوند؛ موضوعی که از نگاه برخی ناظران میتواند نشانه تلاش بازیگران مسلح برای بهرهبرداری از فضای بیثباتی باشد. یکی از شهروندان یک شهر شمالغربی ایران هم به رویترز گفته است با وجود مخالفتش با حکومت و حضورش در اعتراضات، «افراد مسلحی را دیده که در پوشش معترض به سوی مردم عادی شلیک میکردند» و همراه خود «اسلحه و چاقو» داشتند.
در همین حال، رساندن اطلاعات از داخل ایران همچنان دشوار است. قطع اینترنت و محدودیتهای ارتباطی که از روزهای گذشته تشدید شده، تنها برای چند ساعت در بامداد شنبه تا حدی کاهش یافت، اما گروه پایش اینترنت نتبلاکس اعلام کرده بود این خاموشی و اختلالها بعدتر دوباره اعمال شده است. یکی از تبعات این وضعیت را یک پزشک ۴۰ ساله پاکستانی از لاهور، که برای دیدار همسر ایرانیاش به اصفهان رفته بود، چنین توصیف کرده است: او به رویترز گفته به دلیل نبود اینترنت و ارتباط با خانوادهاش در پاکستان، ناچار شده سفرش را نیمهتمام بگذارد و بازگردد؛ او همچنین از مشاهده صحنههای خشونتآمیز، آتشزدن ساختمانها، بانکها و خودروها و حتی یک مورد «چاقوزدن به رهگذری در خیابان» خبر داده است.
انتشار آمار تازه تلفات و همزمان مطرح شدن احتمال صدور و اجرای احکام اعدام، بحران ایران را وارد مرحلهای حساستر کرده است؛ مرحلهای که در آن، هم حکومت بر روایت «اغتشاش مسلحانه و دخالت خارجی» تأکید میکند و هم نهادهای حقوق بشری از ابعاد گسترده سرکوب و بازداشتها سخن میگویند، در حالی که محدودیت شدید ارتباطات، دسترسی به تصویر دقیق و مستقل از آنچه در کشور میگذرد را همچنان دشوار کرده است.
