پارازیت علیه استارلینک؛ حکومت ایران پس از قطع اینترنت به سراغ ارتباط ماهوارهای رفت
در حالی که اعتراضات سراسری در ایران از اواخر دسامبر شدت گرفته و حکومت با قطع اینترنت و محدودسازی شدید ارتباطات تلاش کرده جریان اطلاعرسانی را مهار کند، گزارش «ناظران فرانسه ۲۴» میگوید مقامهای ایرانی در گام بعدی کوشیدهاند آخرین راه ارتباطی بینالمللیِ در دسترس بخشی از شهروندان را هم از کار بیندازند: اینترنت ماهوارهای استارلینک. این گزارش توضیح میدهد که پس از خاموشی گسترده اینترنت و مخابرات در ۸ ژانویه، شبکهها در روزهای بعد تا حدی بازگشتهاند، اما با محدودیتهای سنگین و اختلالهای جدی. در چنین فضایی، استارلینک که اینترنت را از طریق مجموعهای از ماهوارهها فراهم میکند و بسیاری آن را بیرون از دسترس سانسور داخلی میدانستند، در روزهای اخیر هدف یک کارزار «اختلالافکنی» قرار گرفته که کیفیت استفاده از آن را بهشدت پایین آورده است.
گزارش میافزاید نخستین نشانههای این تلاش، همزمان با همان روز قطع اینترنت، در قالب اختلال در سامانههای موقعیتیابی دیده شد. بر اساس دادههای وبسایت پایش «جیپیاسجم»، در ۸ ژانویه سطح چشمگیری از پارازیت و تداخلِ سیگنالهای موقعیتیابی در تهران و مناطق پیرامونی ثبت شده است. نویسندگان گزارش تأکید میکنند که نمیتوان با قطعیت گفت علت این اختلالها چه بوده، اما نتیجه آن این است که بخشی از کارکرد استارلینک نیز از این تداخل اثر پذیرفته است. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که پایانههای استارلینک معمولاً برای تعیین موقعیت جغرافیایی خود به اطلاعات موقعیتیابی نیاز دارند تا بتوانند ارتباط دقیقتری با ماهوارهها برقرار کنند.
گروهی از پژوهشگران حوزه ارتباطات که با نام کاربری «جیااممایاوت۲» فعالیت میکنند، به تیم «ناظران فرانسه ۲۴» گفتهاند استارلینک از موقعیت پایانهها استفاده میکند تا آنتنهای خود را به سمت ماهوارهها تنظیم کند. کاوه سلامتنیا، استاد دانشگاه ساووا در فرانسه و پژوهشگر حوزه ژئوپولیتیک اینترنت نیز در همین گزارش توضیح داده است که «پارازیت روی سیگنالهای موقعیتیابی»، یکی از روشهای کلاسیک برای مختل کردن استارلینک به شمار میرود. اما به گفته او، استارلینک پس از تجربههای اختلالافکنی روسیه در اوکراین و دریای سیاه، یک بهروزرسانی اضافه کرده که امکان «دور زدن» اختلال موقعیتیابی را تا حدی فراهم میکند: در این حالت، پایانه میتواند به جای تکیه کامل بر سیگنالهای موقعیتیابی، با اتکا به خودِ ماهوارههای استارلینک و روش «مثلثبندی» موقعیت را تخمین بزند.
با این حال، گزارش میگوید این راهحل هم محدودیت دارد. رادیم بدسی، مدیرعامل شرکت فرانسوی «گراند اسپیس» که روی پایش منظومههای ماهوارهای کار میکند، توضیح میدهد وقتی پایانه نتواند به شکل عادی موقعیت خود را تعیین کند، سیستمِ جایگزین مجبور است مدام آسمان را جستوجو کند تا ماهواره عبوری مناسب را پیدا کند؛ موضوعی که به گفته او میتواند استفادهکنندگان را «کمتحرکتر» کند. بدسی میگوید در این وضعیت، نسخه غیرنظامی پایانههای استارلینک عملاً برای استفاده «در حال حرکت» مناسب نیست و کاربر باید ثابت بماند تا ارتباط پایدارتر شود.
اما آنچه در روزهای اخیر در ایران دیده شده، صرفاً به اختلال موقعیتیابی محدود نمیشود. «ناظران فرانسه ۲۴» با استناد به گفتههای ویکتوریا سامسون، مدیر ارشد حوزه امنیت و ثبات فضایی در بنیاد «جهان امن» در واشنگتن، مینویسد در ایران کاهش کیفیت اتصال استارلینک به شکل «از دست رفتن بستههای داده» در بازهای بین ۳۰ تا ۸۰ درصد مشاهده شده است؛ رقمی که نشان میدهد اختلالها میتواند از نوع پیچیدهتر و سنگینتر باشد. سلامتنیا نیز در گفتوگو با این گزارش احتمال میدهد این افت کیفیت ناشی از نوعی «اختلالافکنی فعال» باشد؛ روشی که در آن، کانال انتقال ماهواره با سیگنالهای مزاحم یا جعلی اشباع میشود و اگر این وضعیت به اندازه کافی ادامه پیدا کند، ممکن است ارتباط پایانههای مربوط به آن ماهواره قطع شود.
بدسی در توضیح سازوکار این نوع اختلال میگوید از نظر تئوریک میتوان ماهواره را برای پایانه «غیرقابل استفاده» کرد و سپس یکییکی ماهوارههایی را که در میدان دید قرار دارند مختل کرد. با این حال، گزارش یادآوری میکند اجرای چنین کاری در عمل دشوار است، چون شبکه استارلینک از ماهوارههای متعدد و دائماً در حال حرکت تشکیل شده است. اولگ کوتکوف، مهندس اوکراینی و متخصص شبکه استارلینک، در این گزارش میگوید هدف گرفتن مستقیم ماهوارهها با یک «پرتوی نویزِ قدرتمند» نیازمند چند آنتن بزرگ است که بهطور پیوسته ماهوارهها را تعقیب کنند. او همچنین به تجربه روسیه اشاره میکند که در اوکراین این روش را امتحان کرد، اما دستگاههای اختلالافکن نابود شدند، چون پنهان کردن چنین تجهیزات بزرگی آسان نیست.
گزارش سپس به این پرسش میپردازد که ایران چگونه توانسته چنین سطحی از اختلالافکنی را ایجاد کند. کارشناسانی که با «ناظران فرانسه ۲۴» گفتوگو کردهاند، چند احتمال را مطرح میکنند. از جمله اینکه ایران سامانههای اخلالگر نظامی روسی مانند «مورمانسک-بیان» را در اختیار دارد که توان ایجاد اختلال در سیگنالهای موقعیتیابی را دارد. همچنین کارشناسان حساب «جیااممایاوت۲» گمان میکنند ممکن است از سامانه جنگ الکترونیک ایرانی «کبرا-وی۸» استفاده شده باشد؛ سیستمی که گفته میشود مشابه نمونه روسی «کراسوخا-۴» است و میتواند فرکانسهای انتقال از پایانههای استارلینک را هدف قرار دهد. با این حال، این گزارش احتمال دیگری را نیز برجسته میکند: اینکه اختلالافکنی لزوماً نیازمند فناوری وارداتی نیست و میتواند با ظرفیتهای داخلی نیز انجام شود. سلامتنیا میگوید سادهترین توضیح این است که ایران خودش توانایی انجام چنین کاری را دارد و حتی اشاره میکند که دانشگاههای قدرتمندی در حوزه مخابرات در ایران وجود دارند؛ از جمله دانشگاههایی که به ساختارهای نظامی نزدیکاند و نیز مراکز علمی معتبر مانند دانشگاه صنعتی شریف.
این گزارش در ادامه، تأثیر عملی این اختلالها بر کاربران را با روایت یک منبع میدانی شرح میدهد. یک نماینده «نَسنِت»، که بهعنوان بزرگترین جامعه کاربران استارلینک در ایران معرفی شده، به شرط ناشناس ماندن گفته است اختلالها در تهران پدیده تازهای نیست و حتی حدود یک ماه پیش از آغاز جنگ ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ نیز موارد مشابهی دیده شده بود، اما پس از آن دوره، وضعیت نسبتاً پایدار مانده بود تا اینکه در روزهای اخیر دوباره شدت گرفته است. او تأکید میکند آنچه کاربران تجربه میکنند بیشتر «اختلالهای مقطعی و ناپیوسته» است، نه قطع کامل سرویس: اتصال همچنان برقرار میماند، اما در اوج اختلال، میزان از دست رفتن بستههای داده حدود ۳۵ درصد بوده و همین باعث قطعووصلیهای کوتاه و افت محسوس کیفیت استفاده شده است. با وجود این، او میگوید سرویس همچنان «قابل استفاده» باقی مانده است.
نکته مهم دیگر در ارزیابی «نَسنِت» این است که اختلالها از نظر جغرافیایی محدود بوده و عمدتاً تهران را درگیر کرده است؛ به گفته این منبع، در دیگر نقاط ایران سرویس استارلینک کمابیش بدون مشکل کار کرده است. همین روایت نشان میدهد که حکومت، دستکم در مرحله کنونی، به دنبال اجرای یک خاموشی سراسریِ موفق علیه استارلینک نبوده یا توان و امکانات آن را در سراسر کشور بهکار نگرفته است.
گزارش همچنین میگوید کاربران و خود استارلینک، در برابر این وضعیت دست به واکنشهای فنی زدهاند. نماینده «نَسنِت» توضیح داده است که یک بهروزرسانی نرمافزاری برای پایانهها در روز دوم اختلالها (۱۰ ژانویه) منتشر شد و همین به شکل محسوسی میزان از دست رفتن بستههای داده را کاهش داد؛ به طوری که این رقم به حدود ۱۰ درصد رسید، هرچند وضعیت همچنان بیثبات مانده و گاهی دوباره بدتر میشود. او این روند را «بازی موش و گربه» توصیف میکند که در آن هر دو طرف، مداوماً روشهای فنی خود را تنظیم میکنند.
سلامتنیا نیز در توضیح اثر این بهروزرسانی میگوید استارلینک اکنون این توان را دارد که اگر یک ماهواره تحت اختلال قرار گرفت، مسیر سیگنال را به ماهواره دیگری منتقل کند و ترافیک اینترنتی را از ماهواره مختلشده به مسیر دیگری هدایت کند. به گفته او، این کار باعث شده اثر اختلالها تا حدی مهار شود و میزان از دست رفتن سیگنال از سطح بسیار بالا به ارقام پایینتر برسد.
گزارش «ناظران فرانسه ۲۴» تصویری از مرحله تازهای در رویارویی حکومت ایران با اعتراضات ارائه میدهد: پس از قطع اینترنت و تلفن، اکنون تلاش برای مختل کردن راههای ارتباطی جایگزین هم شدت گرفته است. با این حال، همین گزارش نشان میدهد که حتی در صورت ایجاد اختلال جدی، استارلینک به دلیل ساختار ماهوارهای و توان بهروزرسانی و تغییر مسیر ارتباط، بهطور کامل از کار نمیافتد و در عمل یک میدان رقابت دائمی شکل میگیرد. از سوی دیگر، نویسندگان یادآوری میکنند که استارلینک به خودی خود یک راهحل عمومی برای همه جامعه نیست و تنها بخشی محدود از مردم میتوانند به آن دسترسی داشته باشند؛ بنابراین، در کنار نبرد فنی بر سر اختلالافکنی، مسئله اصلی همچنان همان سیاست گسترده محدودسازی ارتباطات و تاریککردن فضای اطلاعرسانی در زمان اعتراضات است.
