همزمان با اوجگیری اعتراضهای سراسری در ایران در شامگاه پنجشنبه، واکنش حکومت در بسیاری از نقاط به گفته منابع محلی و گزارش «تایم» با استفاده از گلوله جنگی همراه بوده است. «تایم» به نقل از یک پزشک در تهران که به شرط ناشناس ماندن صحبت کرده، مینویسد تنها در شش بیمارستان پایتخت دستکم ۲۱۷ مرگِ مرتبط با اعتراضها ثبت شده که «بیشترشان با مهمات واقعی» رخ داده است. اگر این رقم تأیید شود، نشانهای از آغاز سرکوبی است که از پیش با قطع تقریباً کامل اینترنت و ارتباطات تلفنی از پنجشنبه شب و نیز تهدیدهای صریح مقامهای جمهوری اسلامی قابل پیشبینی بود؛ همچنین چالشی مستقیم برای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، محسوب میشود که همان روز هشدار داده بود اگر حکومت ایران معترضان را بکشد «بهای سنگینی» خواهد پرداخت.
به گزارش «تایم»، دامنه اعتراضها که اکنون به هر ۳۱ استان کشیده شده، از ۲۸ دسامبر در پی بحران اقتصادی و سقوط شدید قدرت خرید آغاز شد اما خیلی زود از مطالبات معیشتی فراتر رفت و به شعارهای صریح علیه حاکمیت تبدیل شد. در تصاویر و گزارشهای میدانی از شعارهایی مانند «آزادی» و «مرگ بر دیکتاتور» یاد شده است. این گزارش تأکید میکند که تجمعها عمدتاً مسالمتآمیز بوده، هرچند در برخی نقاط از تخریب شماری از ساختمانهای دولتی نیز گزارش شده است.
پزشک تهرانی به «تایم» گفته است مقامها روز جمعه «اجساد را از بیمارستان خارج کردند» و بیشتر کشتهشدگان «جوان» بودهاند. او بهطور مشخص از رخدادی بیرون یک کلانتری در شمال تهران سخن گفته که به روایت او نیروهای امنیتی با «آتش مسلسل» به سوی معترضان شلیک کردند و شماری «درجا» جان باختند. فعالان، مطابق همین گزارش، از دستکم ۳۰ نفر تیرخورده در آن حادثه خبر دادهاند. «تایم» تصریح کرده که قادر نبوده بهطور مستقل این ارقام را راستیآزمایی کند.
در مقابلِ این ادعاها، گروههای حقوق بشری در روز جمعه آماری بهمراتب پایینتر منتشر کردهاند. «خبرگزاری فعالان حقوق بشر» که قربانیان را تنها در صورت شناسایی ثبت میکند، از دستکم ۶۳ کشته از آغاز اعتراضها خبر داده که ۴۹ نفرشان غیرنظامی معرفی شدهاند. گزارش «تایم» میگوید بخشی از اختلاف آماری میتواند ناشی از تفاوت معیارهای ثبت و تأیید باشد.
همزمان با انتشار خبرهای مربوط به تلفات، حکومت مجموعهای از پیامهای تهدیدآمیز را روی آنتن برده است. آیتالله علی خامنهای در سخنانی که جمعه پخش شد گفت جمهوری اسلامی در برابر «خرابکاران» که به گفته او میخواهند ترامپ را «خشنود» کنند «عقبنشینی نخواهد کرد». دادستانی تهران نیز اعلام کرده است معترضان ممکن است با حکم اعدام روبهرو شوند. در تلویزیون دولتی، یک مقام سپاه به والدین هشدار داده فرزندانشان را از اعتراضها دور نگه دارند و گفته است اگر «گلوله» به کسی بخورد «شکایت نکنید».
گزارش «تایم» یادآوری میکند که طی ۱۱ روز نخست اعتراضها، ابهام زیادی درباره تصمیم نهایی حاکمیت برای سرکوب وجود داشت. این رسانه از قول یک مأمور یگان ضدشورش در یکی از شهرهای کردنشین شمالغرب ایران که ناشناس صحبت کرده، نوشته است «اختلاف نظر زیادی در نیروهای امنیتی» درباره اینکه سرکوب گسترده میتواند اوضاع را کنترل کند یا خشم عمومی را بیشتر میکند، وجود داشته و درون یگان ضدشورش «صد درصد سردرگمی» بوده است. او گفته تصمیمها در نشستهایی گرفته میشد که به بدنه نیروها منتقل نمیشد: «من اینجا درجه بالایی دارم و نمیدانم چه خبر است… کارها را پنهانی انجام میدهند و ما از آنچه در راه است میترسیم.» این مأمور همچنین توصیف کرده بود «هرجومرج همهجا هست… حتی در نیروهای پلیس هم» و مدعی شده بود بسیاری در پاسگاه او «باور دارند رژیم در حال فروپاشی است». «تایم» مینویسد انتشار تصاویر خونین و هشدارهای صریح حکومت در روز جمعه نشان میدهد اکنون احتمالاً «دستورهای روشن» صادر شده است.
در تحلیلهای کارشناسانی که «تایم» نقل کرده، این چرخش با گسترش اعتراضها به مناطقی از طبقه متوسط پیوند خورده است. حسین حافظیان، کارشناس ایرانی ساکن آمریکا، به این رسانه گفته در شرایطی که اعتراضها به مناطق طبقه متوسط رسیده، حکومت از بهکارگیری «زور عریان» تردید نخواهد کرد چون آن را «تهدیدی وجودی» میبیند. او پیشبینی کرده است از این پس شمار قربانیان «بهسرعت» افزایش مییابد.
گزارش «تایم» زمینههای شکنندگی حکومت را نیز برمیشمارد: پیامدهای جنگ خردادماه با اسرائیل، حملاتی که به گفته این گزارش سامانههای پدافندی ایران را آسیبپذیر کرد و برنامه هستهای را عقب زد، بحران اقتصادی زیر فشار تحریمها، کمبود آب و تکرار قطع برق، همگی حس بحران را تشدید کردهاند. افشون استوار، استاد امنیت بینالملل در آمریکا، به «تایم» گفته حکومت هنوز «محکم» است اما در قیاس با سالهای پس از ۱۹۷۹ «در تقریباً همه جبههها ضعیفتر از همیشه» به نظر میرسد. حافظیان نیز گفته است حکومت «حتی رفاه اقتصادی پایهای» را برای جمعیت کشور تأمین نمیکند و «در وضعیت بقا» قرار گرفته است.
یکی از نکات کلیدی این گزارش، تفاوت اجتماعی اعتراضهای کنونی با موج «زن، زندگی، آزادی» در ۲۰۲۲ است. به نوشته «تایم»، این بار اعتراضها با حرکت بازاریان آغاز شد و به محلات کارگری گسترش یافت؛ گروههایی که حکومت نگران از دست دادنشان است. یک تحلیلگر سیاسی در تهران (به شرط ناشناس ماندن) به «تایم» گفته سرکوب طبقات کارگر برای حاکمیت دشوارتر است، هرچند در برخی نقاط «رفتار خشن» دیده شده و «درجه خویشتنداری حکومت» با گسترش اعتراضها آزموده خواهد شد.
«تایم» همچنین از شکافهای درونی در ساختار قدرت مینویسد. بنا بر این گزارش، در رأس هرم آیتالله خامنهای قرار دارد که کنترل دستگاه امنیتی از جمله سپاه را در دست دارد. در حالی که مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در مواضع عمومی لحن آشتیجویانه نشان داده، دو عضو کابینه (ناشناس) به «تایم» گفتهاند که اکثریت کابینه طرفدار برخورد قاطعاند و معتقدند نشانههایی از دخالت اسرائیل و آمریکا وجود دارد. یک عضو کابینه به این رسانه گفته است «اکثریت» استدلال کردهاند که اعتراضها باید «با زور» پاسخ داده شود. عضو دوم همچنین ادعا کرده جلسات منظم پزشکیان با خامنهای از زمانی که رهبر جمهوری اسلامی در جنگ ایران و اسرائیل «مخفی شد» متوقف شده و اکنون رئیسجمهور «از طریق چند واسطه» پیام میدهد.
در کنار این، مشاور روابط عمومی دولت، ماشاءالله شمسالواعظین، به «تایم» گفته است دولت ترامپ میخواهد ایرانیان را به خیابان تشویق کند و سپس «به بهانه نجات مردم» به ایران حمله کرده و «مدل ونزوئلا» را پیاده کند. او گفته حکومت رویکردی «آزمون و خطا» داشته: گفتوگو با نمایندگان معترضان، تغییر رئیس بانک مرکزی و توزیع پول نقد—به گفته او ماهانه یک میلیون تومان (حدود ۷ دلار) برای چهار ماه به هر ایرانی—برای «خریدن زمان». شمسالواعظین همچنین گفته حکومت همزمان مذاکرات غیرمستقیم هستهای را با غرب از سر گرفته تا درباره تعلیق غنیسازی به کاهش فشار امیدوار باشد.
گزارش «تایم» در پایان به «مجهولهای بزرگ» اشاره میکند: اینکه آیا شمار بیشتری از طبقه متوسط و بالاتر و نیز گروههای قومی بهرغم خطر سرکوب خشن به اعتراضها میپیوندند یا نه، و اینکه صفبندیهای سیاسی پیرامون آینده چه شکل میگیرد. در برخی تجمعها شعارهایی در حمایت از رضا پهلوی شنیده شده و او خواهان حضور گسترده در پنجشنبه و جمعه شب شده و وعده داده به ایران بازگردد و «دموکراسی سکولار» برقرار کند. همزمان، گروههای کرد نیز فراخوان دادهاند. ربین رحمانی، عضو هیئتمدیره شبکه حقوق بشر کردستان، به «تایم» گفته بسیاری از کردهای ایران به خیابان آمدهاند چون احساس میکنند «چیزی برای از دست دادن» ندارند و دریافتهاند حکومت آسیبپذیر است؛ به گفته او این آگاهی «ترس را کم و جسارت را بیشتر کرده است». در مقابل، یک معترض کرد ناشناس به این رسانه گفته «امید ما به ترامپ است» و خواسته «با ایران همان کند که با ونزوئلا کرد».
اما شاید تعیینکنندهترین عامل، خود دستگاه سرکوب باشد. «تایم» مینویسد با وجود نشانههای اندک از ریزش در سطوح بالای فرماندهی، در هر موج اعتراضی شمار بیشتری از نیروهای ردهپایین پلیس و بسیج از مشارکت در سرکوب سر باز میزنند. همان مأمور یگان ضدشورش به «تایم» گفته خانوادهاش از او میخواهند یونیفرم را کنار بگذارد و از لحظهای میترسد که فرمان آتش صادر شود: «اگر نافرمانی کنم، مرا میکشند.» او افزوده است «برای درآمد» وارد نیرو شده «نه برای کشتن مردم».
این گزارش، با تکیه بر روایتهای ناشناس و ارقام متناقض، تصویری از ورود بحران به فاز خطرناکتری ارائه میدهد: قطع ارتباطات، تهدیدهای صریح قضایی و امنیتی، و گزارشهایی از تیراندازی گسترده. در عین حال، خود «تایم» تأکید کرده که بخشی از دادهها—بهویژه رقم بالای تلفات ادعایی—هنوز بهطور مستقل قابل تأیید نیست؛ نکتهای که در فضای قطع اینترنت و محدودیت شدید اطلاعات، بر ابهام و نگرانیها میافزاید.
