گزارش گاردین از ایران میگوید موج تازه اعتراضها که با سقوط ناگهانی ارزش ریال و جهش هزینههای زندگی آغاز شد، ظرف چند روز از تهران فراتر رفت و به حدود ۳۲ شهر کشور کشیده شد؛ اعتراضهایی که به گفته این روزنامه، بزرگترین خیزش در سالهای اخیر است و در برخی نقاط به درگیریهای مرگبار انجامیده است. بر پایه همین گزارش، دستکم ۱۰ نفر در خشونتهای پیرامون اعتراضها جان باختهاند و دو مورد مرگ تازه نیز شبانه رخ داده است.
در روایتهای میدانی گاردین، آغاز اعتراضها با بسته شدن مغازهها و تعطیلی بازار از سوی گروهی از کاسبان و تاجران همراه بوده؛ حرکتی که ابتدا بر نارضایتی اقتصادی و فرسایش قدرت خرید تمرکز داشت، اما بهسرعت ابعاد سیاسی گرفت. دانشجویان نیز به اعتراضها پیوستهاند و شعارهایی چون «مرگ بر دیکتاتور» (اشاره به علی خامنهای) و «زن، زندگی، آزادی» در چند شهر شنیده شده است؛ شعارهایی که تداوم همان ادبیات اعتراضی خیزش ۲۰۲۲ را تداعی میکند.
گاردین برای نشان دادن حالوهوای خیابان، به روایت «مِهناز»، دانشجوی ۱۹ ساله علوم رایانه در تهران، استناد میکند که به دلیل نگرانیهای امنیتی با نام مستعار صحبت کرده است. او میگوید هنگام مرگ مهسا امینی سه سال پیش برای حضور در خیابان «خیلی کمسن» بوده و مادرش اجازه نداده بود همراه جمعیت شعاردهنده بیرون برود؛ بنابراین آن روزها فقط از خانه دیده بود که چگونه معترضان با «باتوم و گلوله» عقب زده شدند. او میگوید این بار، سقوط ناگهانی ارزش پول ملی «ضربه نهایی» بود و از روز یکشنبه احساس کرده «لحظه» فرارسیده است. این دانشجو درباره تغییر فضای روانی جامعه میگوید: «با وجود ترسهای مادرم، چهارشنبه به اعتراضها پیوستم. بالاخره اعداممان میکنند و بازداشتمان میکنند… حالا مردم میگویند وقتی حتی وقتی در خیابان نیستیم هم ما را میکشند، چرا باید منتظر “لحظه مناسب” بمانیم؟»
همزمان، روایتهای دیگری از تشدید حضور نیروهای امنیتی در دانشگاهها ارائه شده است. «رضا»، دانشجوی ۲۰ سالهای که او هم با نام مستعار صحبت کرده، میگوید شب سال نو نیروهای لباسشخصی و بسیج به خوابگاهها «یورش» بردهاند، دانشجویان را بازجویی کردهاند و هنگام پرسش درباره «رهبران اعتراضها» برخی را کتک زدهاند. به گفته او پس از این رویدادها، برای جلوگیری از تجمع، بسیاری از کلاسها به شکل آنلاین منتقل شده و حضور نیروهای امنیتی در محوطه دانشگاهها افزایش یافته است. این دانشجو میگوید: «شرکت در این اعتراضها یعنی خراب کردن آیندهمان؛ اما فهمیدهایم زیر این حکومت اصلاً آیندهای نداریم، پس چرا حالا باید بترسیم و پنهان شویم؟»
در کنار این روایتها، نهادهای حقوق بشری نیز از تلفات و بازداشتها خبر دادهاند. «مرکز حقوق بشر در ایران» مستقر در نیویورک روز جمعه اعلام کرده است هشت معترض به دست نیروهای امنیتی کشته و دهها نفر زخمی شدهاند. «خبرگزاری فعالان حقوق بشر» نیز شمار بازداشتشدگان را دستکم ۱۱۹ نفر اعلام کرده است. گاردین مینویسد این ادعاها در حالی مطرح میشود که دولت همزمان بر گفتوگو تأکید میکند، اما گروههای حقوق بشری میگویند در مواردی از زور مرگبار علیه معترضان استفاده شده است.
در سطح رسمی، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در آغاز تلاش کرد رویکردی آرامکننده نشان دهد و گفت به مقامها دستور داده «مطالبات مشروع» معترضان را بشنوند و با رهبران اعتراضها گفتوگو کنند. اما گاردین میگوید پیشنهاد گفتوگو در فضای بیاعتمادیِ پس از سرکوبهای گذشته با تردید جدی روبهروست و بسیاری از معترضان آن را تلاشی برای مهار و فرسودن حرکت اعتراضی میدانند.
این اعتراضها در زمانی رخ میدهد که حکومت ایران، به نوشته گاردین، از نظر سیاسی و امنیتی در موقعیتی شکننده قرار دارد. جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل در ماه ژوئن، که بنا بر گزارش گاردین بیش از هزار کشته برجا گذاشت، به «تصویر نفوذناپذیر» حکومت ضربه زد؛ بسیاری از ایرانیان دیدند که اسرائیلیها به پناهگاههای موشکی میروند، اما در ایران مردم ناچار بودند در ایستگاههای مترو پناه بگیرند و زیر تهدید بمباران از تهران خارج شوند و از خود بپرسند چرا کشور برای جنگی که نشانههایش از مدتها پیش پیدا بود، آمادهتر نبود.
از سوی دیگر، سایه فشار خارجی هم بر تحولات داخلی افتاده است. گاردین مینویسد دونالد ترامپ در بحبوحه گسترش اعتراضها دو بار تهدید به اقدام تازه علیه ایران کرده است: یک بار گفت اگر ایران توان موشکیاش را بازسازی کند «میزنیمشان»، و بار دیگر هشدار داد اگر ایران معترضان را بکشد، آمریکا ممکن است مداخله کند و گفت «آماده و مسلح» است. مقامهای جمهوری اسلامی نیز با تکیه بر همین تهدیدها، روایت «دست خارجی» را پررنگتر کردهاند و علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، آمریکا و اسرائیل را به نقش داشتن در اعتراضها متهم کرده است.
اما در روایت میدانی گاردین، همین وضعیتِ پرخطر برای بخشی از معترضان معنایی معکوس دارد: آنان میگویند حکومت در ضعیفترین وضعیت سالهای اخیر است و باید «همین حالا» فشار را افزایش داد. «مِهناز» میگوید: «ما خستهایم، و بعد از ژوئن فهمیدیم باید وقتی ضعیفتریناند ضربه بزنیم، و آن زمان همین حالاست… میگویند آهن را باید وقتی داغ است زد، درست است؟» در مقابل، یک معترض ۲۸ ساله به گاردین گفته به جای حمله نظامی خارجی، از غرب میخواهد فشار دیپلماتیک بیاورد و کمک فنی کند تا مثلاً اینترنت در ایران باز بماند.
گاردین ریشه اقتصادی اعتراضها را ترکیبی از «سوءمدیریت» و «تحریمهای بینالمللی» میداند که دسترسی ایران به داراییهای مسدودشده و ارز خارجی را محدود کرده و به تورم دامن زده است. در همین چارچوب، مینویسد ریال در شش ماه گذشته بیش از ۵۰ درصد از ارزش خود را از دست داده و در سه سال گذشته بیش از ۲۰۰ درصد سقوط کرده است. در نتیجه، هزینههای زندگی جهش یافته و قیمت مواد غذایی به طور متوسط نسبت به همین زمان در سال قبل حدود نصف افزایش پیدا کرده است. گاردین همچنین از مالیات جدیدی مینویسد که قرار است از آغاز سال نو ایرانی در ۲۱ مارس اجرا شود و خشم بیشتری برانگیخته است.
با وجود این، گاردین تأکید میکند که اعتراضهای کنونی از نظر اندازه از خیزش ۲۰۲۲ کوچکتر است، چهره محوریای مانند مهسا امینی ندارد و مطالبات نیز پراکندهتر و اقتصادیتر است؛ نکتهای که پرسش درباره توان تداوم اعتراضها در صورت سرکوب خشن را جدیتر میکند. با این حال، بسیاری از معترضان به این روزنامه گفتهاند قصد عقبنشینی ندارند و میخواهند «درسهای سه سال پیش» را این بار «پیوسته و راهبردی» به کار ببندند. «مُعین»، معترض ۲۸ ساله در لرستان، میگوید: «یاد گرفتیم تنها راه آزادی این است که اعتراض را ادامه بدهیم و این کار را پیوسته و راهبردی انجام دهیم؛ چیزی که قبلاً کم داشت… ما میدانستیم پایان این حکومت را میخواهیم، و این هدف مشترکِ همه اعتراضها بوده است.»
