ترامپیسم و برهنگیِ چهره‌ی دموکراسی غربی – مجید ملکی

دوران دونالد ترامپ لحظه‌ای بود که بسیاری از تناقض‌های دیرینه‌ی دموکراسی لیبرال غربی دیگر نتوانستند پشت ظاهر آراسته‌ی خود پنهان بمانند. او نه آغازگر انحرافی تازه، بلکه آشکارکننده‌ی صریح همان سازوکارهایی بود که چپ سیاسی دهه‌ها درباره‌اش سخن گفته بود: دموکراسی‌ای که در عمل، بیش از آنکه بر اراده‌ی مردم استوار باشد، بر منافع سرمایه، شبکه‌های قدرت و روایت‌های مسلط رسانه‌ای تکیه دارد.

رفتار ترامپ با نهاد قضایی نمونه‌ی روشنی از این واقعیت بود. هرگاه رأی دادگاه یا نتیجه‌ی تحقیقات قضایی با خواست او همخوانی نداشت، به عزل مقام‌ها، تهدید مالی یا تخریب حیثیتی آنها روی می‌آورد. رسانه‌های جریان اصلی این اقدامات را «بی‌سابقه» و «غیرعادی» خواندند، اما در حقیقت، این رفتار فقط شکل بی‌پرواتر همان نفوذی بود که همیشه در سیستم قضایی آمریکا وجود داشته است: قاضی‌های انتخابی، دادستان‌های منصوب سیاسی و تأمین مالی سنگین کمپین‌های قضایی توسط سرمایه‌داران. ترامپ تنها پرده‌ی نازکِ استقلال قضایی را کنار زد و نشان داد که این نهاد هیچ‌گاه آن‌چنان بی‌طرف و فراتر از سیاست نبوده است.

رابطه‌اش با رسانه‌ها نیز از همین منطق پیروی می‌کرد. رؤسای‌جمهور پیشین همواره رسانه‌ها را مدیریت یا تحت فشار قرار می‌دادند، اما با ظرافت و از مسیرهای غیرمستقیم. ترامپ اما آشکارا خبرنگاران را تحقیر کرد، شبکه‌های بزرگ را از کاخ سفید بیرون انداخت و آنها را «دشمن مردم» نامید. او دیوار ظاهری میان سیاست و رسانه را فرو ریخت و نشان داد رسانه‌های بزرگ غربی بیش از آنکه نگهبان حقیقت باشند، بازتولیدکننده‌ی روایت قدرت‌اند. استقلال آنها همیشه تا حد زیادی افسانه بوده است.

در سیاست خارجی نیز همین الگو تکرار شد. حمایت از دیکتاتورها، دولت‌های راست افراطی و کودتاهای ضددموکراتیک برای آمریکا تازگی نداشت؛ از شیلی و آرژانتین در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ تا خاورمیانه و اروپای شرقی پس از جنگ سرد. تفاوت ترامپ این بود که دیگر حتی زحمت توجیه این اقدامات با شعار «گسترش دموکراسی» را به خود نمی‌داد و صریحاً اعلام می‌کرد که همه‌چیز در خدمت «منافع آمریکا»ست. او نقاب را کنار زد و سیاست خارجی امپریالیستی را در شکل خالص و بی‌تعارفش نمایان کرد.

ترامپ همچنین نشان داد چگونه یک میلیاردر می‌تواند خشم طبقه‌ی کارگر سفیدپوست را علیه «نخبگان» بسیج کند، در حالی که خود بخشی از همان ساختار اقتصادی نابرابر است و دقیقاً از همان ساختار حمایت می‌شود. این تناقض آشکار، پوچی دموکراسی نمایندگی لیبرال را برملا کرد؛ نظامی که ظاهراً صدای مردم را نمایندگی می‌کند، اما در عمل صدای سرمایه‌ی بزرگ را بلندتر می‌سازد.

اهمیت تاریخی ترامپ اما بیش از هر چیز در واکنش غرب به او نمود یافت. رسانه‌ها و اندیشکده‌های جریان اصلی با تأکید بر «استثنایی بودن» و «غیرعادی بودن» او تلاش کردند وانمود کنند که تهدید علیه دموکراسی از بیرون و ناگهان آمده است. این روایت در واقع تلاشی بود برای نجات افسانه‌ی «جهان آزاد» و «نظم لیبرال» که دهه‌ها به‌عنوان پوششی برای سلطه‌ی ژئوپولیتیک و اقتصادی به کار می‌رفت. دوران ترامپ نشان داد ارزش‌های دموکراتیک هرگاه با منافع بازارهای جهانی و قدرت نظامی در تضاد قرار گیرند، بی‌درنگ کنار گذاشته می‌شوند.

بحران دموکراسی در غرب نه با ترامپ آغاز شد و نه با او پایان خواهد یافت. ریشه‌ی بحران در نابرابری فزاینده، سلطه‌ی شرکت‌های فراملی، تمرکز رسانه‌ای و تبدیل سیاست به صنعت نهفته است. ترامپ فقط لحظه‌ای بود که این تناقض‌ها دیگر قابل پنهان‌کاری نبودند. او ثابت کرد همان ساختاری که قرار بود از دموکراسی حفاظت کند، می‌تواند به‌سادگی توسط کسی که به قواعد ظاهری بازی پایبند نیست، تصرف شود.

ترامپ افسانه‌ی «حمایت غرب از دموکراسی» را از بین نبرد؛ فقط آشکار کرد که این افسانه مدت‌هاست پوسیده و دیگر نمی‌تواند واقعیت را بپوشاند. اکنون پرسش اصلی این نیست که جانشین ترامپ چه کسی است، بلکه این است که آیا این نظام اساساً قادر خواهد بود مشروعیت ازدست‌رفته‌اش را بازیابد یا نه.

در دل همین بحران، فضایی تازه برای طرح پرسش‌های رادیکال گشوده شده است: دموکراسی واقعی چیست؟ قدرت از کجا مشروعیت می‌گیرد؟ جامعه چگونه می‌تواند خود را از سلطه‌ی پنهان و آشکار سرمایه و امپراتوری رها کند؟ این پرسش‌ها همان نقاطی هستند که چپ سیاسی بار دیگر از آنها آغاز می‌کند.