نشست گروه بیست (G20) در ژوهانسبورگ، نخستین اجلاس این گروه در قاره آفریقا، با یکی از غیرمنتظرهترین ابتکارات دیپلماتیک سالهای اخیر همراه شد؛ ابتکاری از سوی آفریقای جنوبی که هم بیانیه پایانی اجلاس را از خطر شکست نجات داد و هم دستورکار جدیدی را وارد ساختار محافظهکارانه G20 کرد: نابرابری جهانی، بحران بدهی و عدالت اقتصادی.
سیریل رامافوسا، رئیسجمهور آفریقای جنوبی و مذاکرهکننده پیشین پایان آپارتاید، با راهبردی که خود آن را «فکر کردن از پایان» توصیف کرده، در همان لحظات نخست آغاز اجلاس پیشنویس بیانیه پایانی را روی میز گذاشت و خواستار رأیگیری فوری شد. این غافلگیری چنان کامل بود که نمایندگان ۱۹ کشور حاضر—بهجز آمریکا که نشست را بایکوت کرده بود—بدون مخالفت متن را تصویب کردند.
این اقدام، از یک سو تلاشهایی را که قرار بود در طول نشست برای کارشکنی و افزودن شرطوشروط انجام شود بیاثر کرد، و از سوی دیگر نشان داد که آفریقای جنوبی قصد دارد نقش «پیشبرنده» را بازی کند، نه «پذیرنده فشارها».
بیانیه با عبارت «ما، رهبران G20 که در ژوهانسبورگ گرد آمدهایم…» آغاز میشود—تغییری که تنها ردپای غیبت ایالات متحده در متن است.
از سوی دیگر، نشانههای روشنی از تلاش واشنگتن برای تضعیف نقش میزبان دیده شد؛ از جمله کوششی کمسابقه برای انتقال ریاست دورهای G20 به یک «کارمند سفارت» بهجای رئیسجمهور. این خواسته با پاسخ قاطع رامافوسا روبهرو شد: «صندلی آمریکا خالی است.»
آمریکا هفتهها پیش از برگزاری اجلاس تهدید کرده بود هرگونه تلاش آفریقای جنوبی برای صدور بیانیه بدون حضور ایالات متحده را «بلوکه» خواهد کرد. اما تصویب متن در آغاز نشست، عملاً این امکان را حذف کرد. در بیانیه نهایی حتی موضوعاتی چون تغییرات اقلیمی—که خط قرمز دولت ترامپ است—ذکر شده است.
به موازات این تحولات، گزارشهای رویترز نیز تأیید میکند که واشنگتن از تصویب بیانیه خشمگین شده و کاخ سفید، آفریقای جنوبی را متهم کرده که «اجلاس را به سلاح سیاسی علیه اصول G20 تبدیل کرده است».
با این حال، در صحنه اجلاس، آنچه اتفاق افتاد، همبستگی کمسابقه میان کشورهای حاضر بود؛ همبستگیای که برخی تحلیلگران آن را «لحظهای نادر برای چندجانبهگرایی» نامیدند؛ لحظهای که در برابر بایکوت آمریکا شکل گرفت.
گنجاندن موضوع نابرابری جهانی در دستورکار رسمی G20
بنابر گزارش «یونگهولت»، مهمترین دستاورد اجلاس ژوهانسبورگ نه در تنشهای سیاسی، که در تغییر دستورکار G20 دیده میشود. آفریقای جنوبی از فرصت ریاست دورهای استفاده کرد تا یکی از جدیترین چالشهای عصر حاضر—نابرابری فزاینده جهانی—را وارد چارچوب رسمی گروه کند.
این اقدام با تکیه بر دو گزارش کلیدی انجام شد:
۱. کمیسیون آفریقایی به رهبری تروِر مانوئل که راهکارهایی برای تخفیف بحران بدهی کشورهای فقیر ارائه داد.
۲. کمیته مستقل G20 برای نابرابری جهانی به ریاست جوزف استیگلیتز، اقتصاددان شناختهشده، که گزارشی تند و صریح منتشر کرد و وضعیت کنونی را «وضعیت اضطراری نابرابری» خواند.
در این گزارش آمده است:
«نابرابریهای امروز محصول طبیعی اقتصاد جهانی نیستند؛ نتیجه انتخابهای ما هستند.»
این بخش از بیانیه و مباحث کارشناسی، بهگفته تحلیلگران، یکی از نادرترین نمونههای پذیرفتهشدن موضوع عدالت اجتماعی در ساختار G20 طی دو دهه گذشته است.
برخورد با ترامپ؛ «مماشات یا ایستادگی؟»
رویترز در گزارش خود اشاره میکند که کشورهای عضو در مقابل بایکوت آمریکا و فشارهای سیاسی ترامپ بر سر دو راه قرار گرفته بودند:
«مماشات یا مقاومت.»
بیشتر کشورهای حاضر—از هند تا فرانسه—مسیر دوم را انتخاب کردند و در حرکتی هماهنگ، با اعلام حمایت از میزبان، بر ضرورت چندجانبهگرایی تأکید کردند. برخی کارشناسان این اقدام را «آغاز برخوردی جدید با ترامپ» نامیدهاند.
دستاوردهای محتوایی بیانیه
بیانیه پایانی که با ابتکار آفریقای جنوبی تصویب شد، شامل موارد زیر است:
تضمین ادامه مذاکرات درباره عدالت اقتصادی و نابرابری جهانی؛
اشاره به بحران بدهی کشورهای فقیر و ضرورت اصلاح سازوکارهای مالی بینالمللی؛
تأکید بر تغییرات اقلیمی و «گسترش انرژیهای تجدیدپذیر»؛
آغاز روند تشکیل اولین کمیته جهانی برای بررسی نابرابری در چارچوب G20؛
پذیرش ادامه نشستهای آتی در بریتانیا و کرهجنوبی، بدون تضمین اطاعت کامل از ریاست آمریکا.
چشمانداز پیشرو؛ یک پیروزی شکننده اما مهم
با آنکه واشنگتن سال آینده ریاست G20 را برعهده میگیرد—و احتمال دارد بخشی از این دستاوردها را کنار بزند—تحلیلگران معتقدند که ژوهانسبورگ نقطه عطفی مهم بود.
به گفته گیلاد آیزاکس، مدیر موسسه عدالت اقتصادی ژوهانسبورگ:
«این یک انقلاب نیست. اما یک گام واقعی در جهت عادیسازی چندجانبهگرایی است. آفریقای جنوبی توانست صدای جهان جنوب را به مرکز ثقل اقتصاد جهانی برساند.»
نشست ژوهانسبورگ نشان داد که حتی در غیاب قدرتهای بزرگ، کشورهای جهان میتوانند متنهایی معنادار، سازنده و مرتبط با نیازهای واقعی جوامع خود تصویب کنند—و این، شاید مهمترین میراث G20 در آفریقا باشد.
