گفتوگوهای آبوهوایی سازمان ملل در بیلم، مرکز ایالت پارا در برزیل، در حالی به آخرین ساعات خود رسیده که سرنوشت COP30 بیش از هر زمان دیگری در هالهای از ابهام قرار گرفته است. تلاشهای میزبان برای دستیابی به توافقی زودهنگام بار دیگر با بنبستهای دیرپا بر سر سوختهای فسیلی و تأمین مالی اقلیم روبهرو شده و شکاف میان کشورها در آستانه پایان اجلاس به نقطهای حساس رسیده است. همزمان، انتشار پیشنویس جدید توافق از سوی برزیل که در آن هیچ اشارهای به «گذار از سوختهای فسیلی» نشده، موجی از انتقادها را در میان کشورهای غربی، سازمانهای محیطزیستی و بسیاری از کشورهای آسیبپذیر برانگیخته است.
پس از دو هفته مذاکره فشرده در شهری که با گرمای شدید، رطوبت بالا و زیرساختهای محدود دستوپنجه نرم میکند، پیشنویس جدیدی که صبح جمعه منتشر شد، برخلاف انتظارات رئیسجمهور برزیل، لولا داسیلوا، فاقد هرگونه نقشهراه برای خروج تدریجی از نفت، گاز و زغالسنگ بود. این حذف در شرایطی صورت میگیرد که لولا پیشتر خود پیشنهاد تدوین چنین نقشهراهی را داده بود و حتی آن را ستون اصلی موفقیت اجلاس «COP حقیقت» نامیده بود.
اتحادیه اروپا صریحاً اعلام کرد این پیشنویس «در هیچ سطحی» با میزان لازمِ اقدام در حوزه کاهش انتشارها همخوانی ندارد. وپکه هوکسترا، کمیسر اقلیم اتحادیه اروپا، در واکنشی تند گفت: «متن فعلی فاصله زیادی با آنچه جهان در وضعیت اضطراری اقلیمی نیاز دارد، دارد.» وزیر گذار زیستمحیطی فرانسه نیز حذف سوختهای فسیلی را «غیرقابل درک» توصیف کرد. یک روز پیش از انتشار این متن، نزدیک به ۳۰ کشور— از جمله کلمبیا، آلمان، کنیا و بریتانیا—در نامهای هشدار داده بودند که هیچ توافق نهایی بدون برنامهای روشن برای خروج عادلانه از سوختهای فسیلی قابل پذیرش نیست.
اما این مطالبه با مقاومت شدید گروهی از کشورها روبهرو شده است. چین، هند، عربستان سعودی، نیجریه و روسیه از مخالفان اصلی گنجاندن هرگونه نقشهراه هستند. واناتو، کشور جزیرهای در اقیانوس آرام که در خط مقدم آسیبهای ناشی از افزایش سطح آب دریا قرار دارد، اعلام کرده که «بخش بزرگی از مذاکرات را بلوکه کردهاند» و رسیدن به توافق را بسیار دشوار خواهند کرد. هیئت مارشال نیز تأکید کرده که «نبرد بر سر این بند تا آخرین لحظه ادامه خواهد داشت.»
در تلاش برای شکستن این بنبست، اتحادیه اروپا چهارشنبهشب پیشنهادی «انعطافپذیر» ارائه داد که بر اساس آن کشورهای جهان بدون الزامهای مشخص اما بر پایه بهترین شواهد علمی، نقشهراهی برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی تدوین کنند. با وجود این، تاکنون کمتر از نیمی از کشورهای حاضر در COP30 حمایت عمومی خود را از اصل نقشهراه اعلام کردهاند.
چالشها به بحث سوختهای فسیلی محدود نمیشود. اختلافات عمیق در زمینه تأمین مالی کشورهای فقیر برای گذار انرژی و سازگاری با پیامدهای تغییرات اقلیمی نیز ادامه دارد. شکاف میان وعدههای کشورهای ثروتمند و نیازهای واقعی کشورهای کمدرآمد، یکی از موانع اصلی در مسیر نهاییشدن توافق است. اتحادیه اروپا نیز درگیر مقابله با مخالفت چین و هند نسبت به «مالیات کربن» خود بر واردات فولاد، سیمان، کود و آلومینیوم است؛ سیاستی که کانادا و بریتانیا نیز قصد اجرای آن را دارند.
در این میان، حاشیههای اجلاس نیز فضا را پیچیدهتر کرده است. روز پنجشنبه آتشی ناگهانی بخشهایی از سقف پارچهای محل اجلاس را سوزاند و باعث تخلیه اضطراری سالنها و درمان نزدیک به ۲۰ نفر به دلیل دودگرفتگی شد. این سومین حادثه جدی از آغاز COP30 بود؛ پیشتر نیز گروهی از معترضان بومی با ورود به صحن اصلی اجلاس و سپس محاصره ورودیها اعتراض خود را نسبت به سیاستهای زیستمحیطی اعلام کرده بودند.
با وجود همه این تنشها، لولا همچنان نسبت به نتیجه مذاکرات ابراز خوشبینی کرده است. او در نشست خبری چهارشنبه گفت: «با اطمینان از اینکه مذاکرهکنندگان من بهترین نتیجه ممکن را برای سیاره زمین رقم خواهند زد، اینجا را ترک میکنم.» اما انتشار نیافتن متن اصلاحشده در روز چهارشنبه و عقبافتادن روند مذاکرات، امید برزیل برای ثبت یک موفقیت زودهنگام را از بین برد.
کنفرانس که قرار بود جمعه پایان یابد، به احتمال زیاد وارد ساعات اضافه خواهد شد—روالی تکراری برای بسیاری از اجلاسهای اقلیمی. با این حال، COP30 بار سنگینی بر دوش دارد: اثبات اینکه همکاری بینالمللی هنوز قادر به عمل در جهانی چندپاره است و ارائه نقشهای ملموس برای حفظ هدف حیاتیِ محدودکردن گرمایش جهانی به ۱/۵ درجه سانتیگراد، آن هم در غیاب ایالات متحدهِ دولت ترامپ که از فرایند همکاریهای اقلیمی دور مانده است.
در پایان، تنها یک پرسش باقی مانده: آیا جهان میتواند در بیلمِ برزیل بر سر آینده سوختهای فسیلی، عدالت اقلیمی و بودجههای حیاتی به توافقی قانعکننده برسد، یا یک بار دیگر اختلافات ژئوپولیتیک بر آینده اقلیم غلبه خواهد کرد؟
