فردوسی، کانون نویسندگان و زینب موسوی – مزدک دانشور

یک پیش‌پرده از دهه ۱۳۶۰

شاید زمستان سال ۱۳۶۶ سخت‌ترین فصل جنگ برای تهرانی‌ها بود. صدام جنگ شهرها را آغازیده بود و با موشک‌های اسکاد، تهران را بمباران می‌کرد. برق هر شب حداقل دوساعتی می‌رفت و در زمان بمباران طولانی‌تر. چون ما در طبقه بالای یک آپارتمان زندگی می‌کردیم، آب نیز هم‌زمان با قطع برق قطع می‌شد و با نبود چراغ گاز، فقط لامپا و شمع و چراغ قوه برایمان می‌ماند. 

شهر خالی شده بود و بسیاری تهران را ترک کرده بودند. اما پدر من بخشی به اطمینان ساختمان بتونی آپارتمان و بخشی هم به خاطر گرایش ملی گرایش، دلش نمی‌خواست که تهران را ترک کنیم. اما اگر فکر کنید که من و برادرم از این وضعیت ناراحت بودیم، حاشا و کلا! روزها که مدرسه تعطیل بود پدر و مادرمان به درس و مشق ما می‌رسیدند و بعد هم دست ما را می‌گرفتند و ما را به تهران‌گردی می‌بردند: 

«اینجا میدان مشق است، یکی از میدان‌های تهران رضاشاهی. نگاه کن به اون تیربار ماکسیم بالای طاق! رضاشاه خودش در دیوزیون قزاق متصدی مسلسل ماکسیم بود، برای همین داده این مسلسل را آن بالا بکشند و یا شاید معمار و نقاش برای خوش‌رقصی این کار را کرده اند… اینجا کافه نادری است، اینجا روشنفکران دهه ۱۳۲۰ و ۳۰ جمع می‌شدند… صادق هدایت و بزرگ علوی و احسان طبری… اینجا که می‌بینی خیابان ری است، یکی از خیابان های قدیمی تهران. اینجا یک کتابفروشی بود که پیروان کسروی آن را می‌چرخاندند…» اینگونه بود که تهران با همه زشتی‌هایش شهر محبوب ما شد. شهری که تاریخ در آن در جریان بود…

شب‌ها که برق می‌رفت نقش مادرمان عمده‌تر می‌شد. او که عاشق شاهنامه بود و شیوه‌های نقالی و داستان‌گویی به سبک شاهنامه را بلد بود، صحنه‌ای برایمان درست می‌کرد و ماجرای رستم و سهراب و رستم و اسفندیار و به دنیا آمدن زال و… برایمان اجرا می‌کرد- البته داستان‌های عاشقانه سانسور می‌شد!- و گاهی اوقات از ما هم می‌خواست که شعرها را از بر کنیم و شب‌ها در اجرایش بیت و مصرعی را دکلمه کنیم. پدرمان هم به سبک زورخانه و با کمک دیگ و قابلمه ضربی می‌گرفت و مثل شیرخدا رجز می‌خواند. عشق این دو به شاهنامه بیکران بود تا آنجا که نام من و برادرم هم از شاهنامه می‌آمد، البته از گرایش انقلابی‌اش.  

زمانه تولید محتوا و شوخی با فردوسی

اینستاگرام که در ایران همه‌گیر شد، آن‌چه که در زیر پوست شهر از تمایز و تفاخر می‌خلید به سطح آورد و در تیراژی گسترده منتشر کرد. بازدید و لایک و توجه چنان مهم بود که آدم‌ها برای به دست‌آوردنش چه کارها که می‌کردند. یکی لباسش را در می‌آورد، یکی ته سیگار در معجون می‌انداخت، یکی جک‌های کاف‌دار می‌گفت و یکی هم بدون آنکه پول صحنه بدهد و دغدغه مجوز داشته باشد، کمدی و نمایش اجرا می‌کرد و “شاخ” می‌شد. پزشکان و دندانپزشکان برای جلب “مشتری” این شاخ‌های اینستاگرامی را به محل کار خود دعوت می‌کردند یا از آن‌ها می‌خواستند که با اجراهایشان برای آن‌ها نیز توجه و معروفیت بخرند. 

سرمایه که خیلی سریع مسیر انباشت سود و قدرت را تشخیص می‌دهد، به سرعت در این بخش گسترش یافت و یک بازار بسیار بزرگ در عرض شاید کمتر از دهسال توسعه داد. این بازار اکنون مشاوران، توسعه‌دهندگان و کاربرانی دارد که به شما راهکارهای جلب توجه و نظر را یاد می‌دهند. حتی برایتان فالووئر جعلی می‌خرند و کاری می‌کنند که در الگوریتم‌های فضای مجازی به اصطلاح “استریم” شوید و ببینده و مشتاق پیدا کنید. بالا رفتن از هر کدام از پله‌های معروفیت نیز راهکاری دارد که باید به آن پایبند ماند. مثلا اگر از یک میزان بازدید می‌خواهید به مرحله بعد صعود کنید باید “راهکار برادر حاتم طایی” را به کار ببندید. حقیقت این است که همه راه‌های متعارف و معقول به ذهن قبلی‌ها رسیده و شما باید فیلی هوا کنید که بسیاری را به واکنش و تایید و تکذیب بکشاند. 

زینب موسوی با اسم مستعار امپراتور کوزکو یکی از شاخ‌های فضای مجازی بود. به خصوص آن وقت‌هایی که با چادر قزی و لهجه قمی‌اش کمدی اجرا می‌کرد، محبوب بود و می‌خنداند. اما از وقتی که احضار شد و مجبورش کردند که چادر را کنار بگذارد، اجراهایش از شور و ذوق سابق افتاد. خب راه‌کار پیشنهادی دوستان چیست؟ همان همیشگی، یعنی شاشیدن در چاه زمزم! اگر این شیوه معروفیت از زمان حاتم طایی کار می‌کرده چرا برای زینب موسوی کار نکند؟ او هم که احتمالا همه کارهای دیگرش را تعطیل کرده و “تولید محتوا” بدل به کسب و کارش شده، چاره‌ای جز تن دادن به راهکار بازار نداشت. با دین و مذهب که نمی‌شود شوخی کرد چون متولی صاحب قفل و شلاق دارد، با همان متولی هم نمی‌شود شوخی کرد چون حتی خودش را مقدس‌تر از هر قدسیتی می‌داند! خوب گرایش زمانه ملی‌گرایی و شاهپور و رستم و فردوسی است. هر دو طرف دعوا – یعنی حاکمان فعلی و سلطنت طلبان- خودشان را تا حدی مدعی می‌دانند. پس بدون اینکه توهین به این مظاهر ملی تبعات سختی داشته باشد، می‌توان دعوا و سروصدا درست کرد و از دل ماجرا لایک و فاولوئر گرفت. 

طفلک زینب خانم داستان ما اصلا فکر نمی‌کرد کار چنان بالا بگیرد که برود دادگاه و تازه دادگاه برایش حکم حبس و “فردوسی پژوهی” صادر کند. اما همیشه راه‌کارها به آنجایی که ما می‌خواهیم ختم نمی‌شود و این‌بار هم ایشان به قول قدیمی‌ها “بز” آورد و هم کسب و کارش تعطیل شد و خودش هم محکومیت گرفت. 

چرا کانون نویسندگان باید موضع بگیرد؟

کانون نویسندگان یکی از قدیمی‌ترین و محترم‌ترین نهادهای مربوط به روشنفکران و نویسندگان و شاعران این مملکت است و سال‌ها برای آزادی بیان بدون حصر و محدودیت جنگیده و اعضا و دبیران آن هزینه‌های بالا برای این آرمان پرداخته‌اند. دفاع از آزادی بیان در حقیقت دفاع از سخنان و نوشته‌هایی است که مناقشه برانگیز و گاه حتی تهوع‌آورند، وگرنه دفاع از بیان زیبا و فرهیخته که هنر نیست. البته دفاع کانون از محتوای سخنان نیست، بلکه دفاع از حق گوینده آن است برای گفتن و بازگفتن و فاش‌گفتن. واقعیت این است که اندیشه‌ها گاه چون زالوهایی چرب چندش‌آورند، اما اگر بیان نشوند و اگر به بحث گذاشته نشوند و اگر در آزمون اجتماعی قرار نگیرند، در هزارتوی خود می‌خلند و به هیولاهایی بدل می‌شوند که جامعه از حضور آنها بی‌خبر بوده و راه‌کار مقابله با آن را نمی‌داند. پس دفاع از آزادی بیان و آزادی پس از بیان، کارکردی اجتماعی نیز دارد و فقط رویکردی اخلاقی نیست. 

از همین رو، کانون نویسندگان و هیات دبیران منتخبش، باید در قبال محکومیت زینب موسوی موضع بگیرد و از آزادی بیان او دفاع کند. من مطمئنم که اگر مادرم زنده بود و سخنان زینب را در رابطه با فردوسی می‌شنید، خشمگین می‌شد و البته بیشتر غمگین. اما اینکه یک دختر جوان را به خاطر طنزگویی‌اش- یا اینجا هزل‌گویی‌اش- به زندان و رساله‌نویسی در رابطه با فردوسی محکوم کنند، حتمن بر نمی‌تافت. چرا که او یک معلم، یک داستان‌گو و خدمتگزار فرهنگ این مملکت بود و می‌دانست که با چوب و اجبار و توهین نمی‌توان فرهنگ ساخت. شیوه او آمیختن شعر و تاریخ به مهر و توجه بود، زیرا انسان را می‌شناخت و رعایت می‌کرد. چیزی که حاکمان فعلی ایران بویی از آن نبرده‌اند و فقط چوب و شلاق را می‌شناسند…

اینجاست که سنگینی وظیفه کانون نویسندگان بیشتر خود را می‌نمایاند. این نویسندگان و روشنفکران، این صاحبان کلام و معرفت باید تمایز رویکرد خود را با صاحبان کند و زنجیر به نمایش بگذارند و بر آزادی بیان بی‌حصر و محدودیت پای بفشارند.