«ژن، ژیان، ئازادی» شعاری بود کە برای نخستین بار در کف خیابانهای کوردستان طنینانداز شد، جایی که اتحاد سیاسی احزاب اعتماد و امید تازهای آفریدە بود. از آنجا بود که این شعار مرزها را شکست و صدای همەی مردم بپاخاستەی ایران شد.
سە سال از آغاز جنبش “ژینا” گذشت. جنبشی که پس از قتل حکومتی ژینا امینی دختر جوان کورد در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ آغاز شد و به سرعت به خیزشی سراسری در بیش از ۲۰۰ شهر ایران بدل شد. در این رابطە، کوردستان نه تنها بهعنوان زادگاه ژینا، بلکه بهعنوان مهد همیشگی مقاومت انقلابی، نقطه آغاز و نیروی محرکەی تداوم این جنبش بود. در این میان، احزاب کوردستان چە در قالب ائتلاف موسوم بە مرکز همکاری احزاب کوردستان ایران (متشکل از حزب دموکرات و کوملە) و چە همکاریهای فراتر از آن، نقش چشمگیری در سازماندهی و شتابگیری جنبش داشتند.
کوردستان، خاستگاە مقاومت انقلابی
کوردستان در یک قرن گذشته همواره یکی از کانونهای اصلی اعتراض و مقاومت علیه حکومتهای اقتدارگرا بوده است. در خیزش ژینا نیز، مراسم خاکسپاری ژینا در سقز با شعار «ژن، ژیان، ئازادی» آغازگر تظاهرات گستردهای شد که بهسرعت به سنندج، دیواندره، مهاباد، اشنویە، بوکان، مریوان، جوانرود و کرماشان رسید. اعتصابها و حضور خیابانی هزاران نفر، همراه با کشته و زخمیشدن صدها تن، کوردستان را به محور جنبش بدل کرد.
حزب دموکرات، تجربە و پایگاە اجتماعی
حزب دمکرات کوردستان ایران بهعنوان قدیمیترین حزب اپوزیسیون در منطقه، دههها تجربه مبارزه سیاسی و نظامی را با خود دارد. این تجربه، همراه با پایگاه اجتماعی گسترده، آن را به بازیگری کلیدی در مقاومت علیه دو رژیم پهلوی و جمهوری اسلامی تبدیل کرده است.
نمونههای تاریخی این جایگاه بارها آشکار شده: از اعزام پیشمرگهها به جبهه نبرد علیه داعش در ۲۰۱۴ که موجی از همبستگی و غرور در میان مردم ایجاد کرد، تا آغاز دوباره مبارزه مسلحانه در ۲۰۱۶ که با نام «راسان» شناخته شد و فضای ناامیدی سیاسی پس از انعقاد توافق اتمی (برجام) را شکست. واکنشهای مردم به این اقدامات، از تظاهرات تا اعتصابهای گسترده، نشان میدهد که تحولات حزب دمکرات بهطور مستقیم بر فضای سیاسی کوردستان و حتی اپوزیسیون سراسری ایران اثر گذاشته است.
اتحاد و ائتلافها، زمینەساز قیام
یکی از زمینههای مهم آغاز جنبش ژینا نیز فرایند اتحاد در صفوف حزب دمکرات بود. پس از انشعاباتی کە در طی چند سال قبل از آن در صفوف حزب روی دادە بود، افکار عمومی کوردستان بشدت از عملکرد هر دو بخش حزب ناخشنود بودە و رهبران دو حزب دمکرات جدید آماج انتقادات گستردە و شدیدی از سوی اقشار مختلف مردم بودند. لذا با آغاز روند مذاکرات اتحاد دو حزب دمکرات، جنبش سیاسی جدیدی در زیر پوست جامعەی کوردستان بە جریان افتادە بود کە امضای قرارداد اتحاد دو حزب و جشنهای متعاقب آن بە نوعی زمینەهای یک حرکت سیاسی و اجتماعی خروشان در کوردستان را شکل دادە بود، بەطوری کە جامعە منتظر جرقەای برای شعلەور شدن آتش قیام بود. بە عنوان کسی کە در آن زمان بە عنوان کادر سیاسی در ادارە روابط حزب دمکرات کوردستان ایران خدمت میکردم (و این ارگان، مسئولیت پیشبرد روند مذاکرات اتحاد را بە عهدە داشت)، هم شاهد عینی این شور و شعف مردم کوردستان در متن پیامهای پشتیبانی مردم و شخصیتهای مختلف کورد بودم و هم بعینە می دیدم کە رژیم از هیچ تلاشی برای ضربەزدن و بە شکست کشاندن روند مذاکرات اتحاد خودداری نمی کرد.
عامل دیگر، نزدیکی و اتحاد میان حزب دموکرات و کوملە بود که از مدتها قبل به تشکیل «مرکز همکاری احزاب کردستان ایران» انجامیدە بود. این ائتلاف، که پس از سالها اختلاف تاریخی میان دو حزب کوملە و دمکرات به دست آمد، در کنار روند اتحادهای پس از انشعابات در صفوف این احزاب، فضای روانی و اجتماعی کردستان را دگرگون کرد، بە گونەای کە مردم برای نخستین بار پس از دههها احساس کردند که نیروهای اصلی میداندار مبارزات تاریخی و سیاسیشان اینک دوشادوش یکدیگر در یک سنگر علیە دشمن مشترک ایستادەاند. این همصدایی موجب افزایش اعتماد و امید جمعی شد و کردستان را به بستری آماده برای اعتراض بدل کرد.
درست در همین فضای هیجانی و اعتماد تازه بود که مرگ ژینا همچون جرقهای آتش اعتراضات را برافروخت.
میتوان گفت مرگ ژینا علت فوری آغاز جنبش بود، اما اتحاد در صفوف حزب دموکرات و ائتلاف سیاسی آن با کوملە پیشتر زمینەساز آغاز قیام شدە بود و سوخت اصلی موتور این جنبش را فراهم کرده بود.
– نقش عملی حزب دموکرات و مرکز همکاری در تحولات میدانی
مرکز همکاری احزاب کردستان ایران بلافاصله پس از قتل ژینا، با دعوت بە اعتصاب سراسری و موضعگیریهای صریح و هماهنگ، عملا بە رهبری اعتراضات پرداخت.
اعتصابات عمومی بارها در شهرهای مختلف کوردستان اجرا شد و موجب تداوم جنبش گردید.
حضور احزاب در میدان مبارزەی سیاسی، در واقع پشتوانەی روانی و سازمانی تداوم اعتراضات بود. اگرچە بعضا انتقاداتی از احزاب بە عمل می آمد کە چرا از نیروی نظامی خود برای کمک بە مردم بپاخاستەی شهرهای کوردستان و مقابلە با نیروهای سرکوبگر رژیم استفاد نکردەاند، اما مردم کوردستان برخلاف برخی از مناطق ایران بە ویژە در شهرهای مرکزی ایران، میدانستند پشت اعتراضاتشان یک چتر سیاسی متحد وجود دارد کە جریانات سیاسی شناسنامەدار و برخاستە از بطن خواستهای جامعەی کوردستان را در بر می گیرد و همین موجب شکل گیری مقاومتی رادیکالتر، اقدامات عملی بیشتر و شعارها و جهت گیریهای انقلابی هدفمندتری در خیابانهای کوردستان شد.
باید اشارە کرد کە حملات موشکی و پهپادی سپاه پاسداران به مقرهای حزب و حتی منازل مسکونی، مدرسە و بیمارستان حزب در اقلیم کردستان عراق، که دهها کشته و زخمی برجای گذاشت و در میان آنان زنان و کودکان نیز بە چشم می خوردند، موجب همگرایی بیشتر معترضان خیابانی با این احزاب شد.
اما از آن سو نیز فشارهای سیاسی حکومتهای اربیل و بغداد بە مانعی جدی در مسیر نقش آفرینی فعالتر احزاب در تحولات داخل کشور منجر شد. در داخل کشور نیز فشارهای امنیتی سنگین و موج بازداشتهای گستردە و سرکوب خشن معترضان کوردستان با سلاحهای سنگین و محاصرەی شهرها، و قطع و محدودسازی ارتباطات، سازماندهی اعتراضات را دشوار کرد.
در این میان، اختلافات درونی منجر بە فروپاشی مرکز همکاری احزاب کوردستان شد. مجموع این تحولات و نقش آفرینی رسانەای جریانات فاشیستی اپوزیسیون بەویژە سلطنت طلبان باعث تفرقە در صفوف کلی جنبششد تا رژیم پس از ماهها ناتوانی در سرکوب کامل اعتراضات، این بار با بهرە بردن از تفرقە در صفوف مخالفان و یأس و خودداری روزافزون مردم برای پیوستن بە معترضین خیابانی، رفتەرفتە بر اوضاع مسلط شدە و خیابانها را پس بگیرد.
فرجام سخن
جنبش ژینا، اگرچه با تراژدی مرگ یک زن جوان آغاز شد، اما پشتوانهی اصلی اش اتحاد و همبستگی سیاسی در کوردستان بود.
احزاب کوردستان با همبستگی و حل مشکل انشعابات در صفوف خود، در زمانی کوتاە، انرژی روانی عظیمی را در کوردستان آزاد کردە و زمینەی لازم را فراهم کردند تا کوردستان به خاستگاه خیزشی سراسری بدل شود.
امروز اما پرسش اساسی این است کە آیا احزاب کوردستان و سایر نیروهای اپوزیسیون در ایران میتوانند بار دیگر بر اختلافات میان خود غلبه کرده و به اتحاد برسند؟ روند تحولات کنونی کە چشم انداز روشنی بە ما ارائە نمی کند، اما اگر پاسخ مثبت باشد، تجربەی جنبش ژینا ثابت کرده که این اتحاد قادر است زمینەساز تغییرات جدی در معادلات سیاسی ایران گردد.
