سازمان ملل میگوید دهها هزار افغان مقیم ایران، در چند روز اخیر و پیش از مهلت تعیینشده توسط تهران برای خروج میلیونها افغانستانی «غیرقانونی»، از مرز عبور کردهاند. سازمان ملل تدابیر «اضطراری» در گذرگاههای مرزی اتخاذ کرده است.
سازمان بینالمللی مهاجرت وابسته به سازمان ملل متحد روز دوشنبه اعلام کرد که از ابتدای ژوئن تاکنون، نزدیک به ۴۵۰ هزار نفر از شهروندان افغانستان از ایران به کشورشان بازگشتهاند. این بازگشت گسترده که در پی ضربالاجل دولت ایران برای خروج مهاجران فاقد مدرک تا ششم ژوئیه (۱۶ تیر) انجام شد، فشارهای سنگینی بر نهادهای امدادرسان وارد کرده و نگرانیهای جدی درباره ثبات داخلی افغانستان ایجاد کرده است؛ کشوری که هماکنون با فقر شدید، بیکاری گسترده و پیامدهای تغییرات اقلیمی دستوپنجه نرم میکند.
بر اساس آمار ارائهشده، از اول ژوئن تا پنجم ژوئیه بیش از ۴۴۹ هزار مهاجر افغان از ایران وارد ولایت هرات شدهاند. تنها در برخی روزها، شمار عبورکنندگان از گذرگاه اسلامقلعه در غرب افغانستان به حدود ۴۰ هزار نفر رسیده است؛ آماری که نمایندگان سازمان ملل از آن بهعنوان «افزایشی ناگهانی و نگرانکننده» یاد کردهاند.
مجموع افغانهایی که مجبور به بازگشت به کشور خود شدهاند از ابتدای سال جاری میلادی تاکنون از مرز ۹۰۰ هزار نفر گذشته است. بسیاری از این افراد گزارش دادهاند که در هفتههای اخیر تحت فشار مستقیم نیروهای انتظامی ایران برای خروج سریع قرار گرفتهاند یا بهصورت اجباری بازگردانده شدهاند.
بسیاری از بازگشتزدگان بدون هیچگونه سرمایه یا منابع مالی به افغانستان بازگشتهاند. روند شتابزده خروج باعث شده که برخی تمام داراییهای اندک خود را از دست بدهند. در عین حال، کاهش شدید کمکهای بینالمللی به افغانستان، توان نهادهای امدادی از جمله سازمان ملل و نهادهای غیردولتی را برای رسیدگی به این بحران انسانی محدود کرده است.
خبرگزاری فرانسه مینویسد مقامات طالبان بهطور بیسابقهای با نهادهای بینالمللی همراهی کرده و خواستار تخصیص فوری منابع مالی برای مدیریت این بحران شدهاند. اما بهرغم هشدارهای مکرر، تأمین منابع مالی همچنان با مانع روبهروست.
آژانس پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) در بیانیهای رسمی هشدار داده است هرگونه بازگرداندن اجباری یا اعمال فشار بر مهاجران افغان برای ترک کشور میزبان، میتواند به «ناامنی و بیثباتی بیشتر در منطقه» منجر شود و «موج جدیدی از مهاجرت بهسوی اروپا» را رقم بزند.
این نهاد همچنین از دولتها خواسته است از اقداماتی که ممکن است به بازگشتهای اجباری یا غیرداوطلبانه منجر شود، خودداری کنند و به مسئولیت بینالمللی خود در قبال حفاظت از پناهجویان عمل نمایند.
افغانستان در سالهای اخیر با پیامدهای شدید ناشی از تغییرات اقلیمی از جمله خشکسالی، سیلابها و نابودی زمینهای کشاورزی مواجه بوده و سطح فقر و بیکاری در این کشور همچنان در حال افزایش است. ورود صدها هزار نفر دیگر به این بستر بحرانی، میتواند زمینهساز ناآرامیهای گستردهتری شود.
کارشناسان هشدار دادهاند چنانچه اقدام فوری برای تأمین نیازهای اولیه بازگشتزدگان از جمله اسکان، تغذیه، مراقبتهای بهداشتی و اشتغال صورت نگیرد، بحران انسانی تازهای در داخل افغانستان و در مرزهای آن با ایران شکل خواهد گرفت.
