یادداشت سیاسی سیاسی دیدگاه ادبیات زنان جهان بخش خبر گفتگو آرشیو  
  اجتماعی اقتصادی مساله ملی یادبود کارگری گزارش حقوق بشر ورزش گوناگون  
   

در معرفی "روز سیاه کارگر"نخستین رُمان ادبیات کارگری ایران
نوشته احمدعلی خداداده


ناصر رحیم خانی



اخبار روز: www.akhbar-rooz.com
دوشنبه  ۲ اسفند ۱٣۹۵ -  ۲۰ فوريه ۲۰۱۷



نویسنده ی کتابِ « روزِ سیاهِ کارگر» ، احمد خداداده دینوری ست زاده ی 1261 ــ و یا ــ 1263 خورشیدی در آبادی شیرخانِ دینور از دهستان هایِ چهارگانه ی بخشِ صحنه ی کرمانشاهان .
پدر خداداده در شمار مالکانِ آن دیار بود . به رسمِ مردمانِ دارنده و دولتمند آن روزگار ، فرزندانِ خانواده پس از آموختنِ خواندن و نوشتنِ فارسی ، زبانِ فرانسه هم می آموختند به یاری معلمِ سرِخانه . احمد خداداده زبانِ کٌردی و فارسی و فرانسه را به نیکی فراگرفت .
احمد خداداده در طلوعِ جنبشِ مشروطه خواهی ایرانیان ، جوانی ست بیست و چند ساله . گرایشِ او به آزادی خواهی و عدالت جوئی دیشه درهمین دورانِ پرتب وتابِ سیاسی ـ فرهنگی دارد : باور به اندیشه ی ترقی و پیشرفت ، باور به اصل اراده و آرایِ توده ی ملت همچون بنیادِ دولت حقوقی جدید ، نقد و نفی قدرقدرتی حاکم و مالک و آخوندِ مفتخوار ، همسوئی و همراهی با توده ی کار و زحمت .
احمد خداداده در بیش از نود سال پیش کتابِ « روز سیاهِ کارگر» را نوشت . کتاب ، سالِ هزاروسیصد و پنجِ خورشیدی ، حروفچینی و چاپ شد به همتِ «مطبعه شرکت سعادت » کرمانشاه .
خداداده در همان آغازِ کتاب می نویسد : « دفتر خود را زینت می دهم به نامِ طبقه کارگر وعامه رنجبر» . و در سبب نوشتنِ کتاب می گوید : « تا کنون کتابی که مجموعه زندگی یک نفر دهگانِ صحرائی مشروحا باشد دیده نشده . برخلاف ، از هر متمولی از شهریاران و وزراء و امیران و صاحبانِ ثروت ، هزاران راست و دروغ ساخته وپرداخته و مجله ها منتشر نموده اند» .
احمد خداداده ، رنجبران را مردمانی می داند که از شدتِ حرارت و سختی کار در شعاعِ آفتاب ، گونه هاشان برافروخته و رخشان سوخته است ، خود گرسنه اند و جهانی راسیر می نمایند ، خود برهنه و خلقی را ملبوس می دهند .زمین بستر و آسمان لحاف ایشان است ، با این حال گنجِ اشراف و خزینه ی مفتخواران اند . اشراف زمین دار به حاصل دسترنج آنان چون گنج خود می نگرند و حاکم و مامور مالیات و آخوندِ مفتخور ، آنان را خزینه ی خود می دانند . این دهقان ایرانی با همه ی ناداری ، باز از مطبخِ خود لقمه ای هم نصیب می رساند به درویش و گدا ورهگذر بی برگ و نوای فصلِ درو و خرمن .
خداداده ازمنظر حقوقِ اساسی جدید و اصولِ قانون اساسی مشروطه ، رنجبران را« صاحب حقِ قانونگذاری »می داند که خود از « حقوقِ بشری» محروم اند .
جلدِ دوم کتابِ « روز سیاه کارگر» در مردادماهِ هزاروسیصد وهفت خورشیدی چاپ و منتشر شد بازهم در کرمانشاه، این بار در چاپخانه ای دیگر ، در « مطبعه شرافت احمدی» .
می دانیم در دهه ی نخستِ هزاروسیصد خورشیدی ، رمان هائی نوشته و منتشر شد با مضمونِ وضعِ اجتماعی ایران : « تهرانِ مخوف» نوشته ی مرتضی مشفق کاظمی در هزاروسیصد و یک خورشیدی ، « روزگار سیاه» اثر عباسِ خلیلی در هزاروسیصدوسه خورشیدی . ـ ( عباس خلیلی پدر سیمین بهبهانی ) ــ ، « اسرارِ شب» نوشته ی یحیی دولت آبادی در هزار وسیصد وپنج خورشیدی، « روز سیاه کارگر» نوشته ی احمد خداداه چاپ هزاروسیصدوپنج خورشیدی و جلد دوم همین اثر در سال هزاروسیصدوهفت خورشیدی ، «جنایاتِ بشر» نوشته ی ربیع انصاری در هزاروسیصدوهشت خورشیدی و «مرقد آقا» نوشته ی نیما یوشیج در هزاروسیصد و نه خورشیدی .
ناصرمهاجر و اسد سیف ، درمیان این مجموعه ، کتابِ «روزسیاه کارگر» را از چند جهت ، ویژه می دانند . کتاب را « نخستین رمانِ ادبیاتِ کارگری ایران» می نامند .
«روز سیاه کارگر» روایتی ست تصویرگرِ روزگارانِ سختِ زندگانی و کار وزحمتِ طاقت سوزِ دهقانان و کارگرانِ کشاورزی و برزگرانِ روستاهای کرمانشاهان ، نمونه و نموداری از بود وباشِ زحمتکشانِ شهر و روستایِ ایران ، روایتِ دقیق و جزء به جزءِ ستمِ خانمانسوزی که برآنان می رفت ، سکوت و تسلیم ویا گاه هم کنش و واکنش آنان در برابرِ آن جورِ گسترده .
راوی داستان ، بختیار نام دهقان زاده ای کٌرد، به صیغه ی اول شخص مفرد زندگی خود و خانواده را بازگو می کند . وضع نابسامانِ روستا ،مناسباتِ اجتماعی، ستمِ مالکان ،غارتگری حاکمان و چپاولِ عوامل دولت از مال مردم ، نا امنی راه ها ، همه را با نگاهی تازه و موشکافانه روایت می کند . از وضعیتِ سختِ کار وبیماری و نبود بهداشت و درمان می گوید ، از غذایِ مردم ، از آنچه به نام سرپناه در آن به سر می برند ، از راه ها ، راهدارها ومالیات ها ، از کودکانی که اگر بخت یارشان باشد و زنده بمانند ، کودکی نخواهند کرد و در جوانی پیر می شوند،از سهم زنان در جامعه ی روستائی ، از زدو بندهای ارباب ها با عوامل حکومت ، از داروغه وقاضی عادت کرده به مفتخوری و زورگوئی و چاپیدن مردم ، از کاشت و داشت و برداشت ، کشت ، آبیاری ، درو ، خرمن ، وقتِ تقسیمِ محصول و سهمِ ارباب .
کتابِ « روز سیاه کارگر» دوسال پس از انتشار جلد دوم ، درسالِ هزار و سیصد و نه خورشیدی برابر هزارونهصد و سی میلادی به روسی ترجمه شد و با عنوان « تقدیر روستائی » در مسکو منتشر شد . مترجمِ کتاب ، نامِ مستعار « ا . شهری » را برایِ خود برگزیده بود . ناصر مهاجر و اسد سیف در گمانه زنی خود می نویسند « چه بسا» مترجمِ کتاب ابوالقاسم لاهوتی باشد . کتابِ « روز سیاه کارگر» همچنین ــ و گرچه زمانی بسیار دیرترــ به سال هزار و نهصد و نود وپنجِ میلادی ، توسط عبداله مردوخ از فارسی به کٌردی ترجمه ودر پاریس چاپ و منتشر شد .عنوانِ کردی کتاب ، « چاره ره شیی وه رزیر» هم خوش آهنگ است و گوش نواز و هم همخوان تر با متن کتاب .
در اینجا و در سخن از کتاب و رمان و نویسنده و نویسندگی در کرمانشاهان ، شاید نگاهی به گذشته و متن رویدادهای سیاسی ـ فرهنگی کرمانشاهان بی مناسبت نباشد .
با نگاهی به شرایط سیاسی ــ فرهنگی کرمانشاهان در جنبش مشروطه خواهی درمی یابیم کرمانشاه از شهرهای پشتیبان جنبش مشروطه خواهی ست .
پس از خلع محمد علی شاه از سلطنت و در دوره ی دوم و سوم مجلسِ شورایِ ملی ، حزب دموکرات ایران در کرمانشاه فعال است و یکی از نمایندگان کرمانشاه در مجلس ــ حسین کزازی ــ از شناخته شدگان دموکرات هاست . برنامه ی حزب برنامه ای ست ترقیخواهانه ،و در شمار خواسته ها , خواست « انفکاک کامل قوه ی روحانی از قوه ی سیاسی » .
در جریانِ جنگ جهانی اول ، مهاجرت دموکرات ها در مخالفت با حضور قشون روس و انگلیس، تشکیل دولت موقت ملی در کرمانشاه ، تب و تاب سیاسی ــ فرهنگی در کرمانشاه اوجِ تازه ای می گیرد . سلیمان میرزا اسکندری ، محمد رضا مساوات وعبدالحسین شیبانی از رهبران حزبِ دموکرات در کرمانشاه حضور دارند و اثر گذار . روزنامه ی « غرب ایران» نشریه ی دموکرات ها در کرمانشاه منتشر می شود . روزنامه نگاری در کرمانشاه رونق می گیرد : روزنامه ی کرمانشاه ،روزنامه رستخیز، روزنامه اخبار، روزنامه غرب ایران ، روزنامه بیستون و...... تا سال هزاروسیصد و هشت خورشیدی نزدیک بیست روزنامه در کرمانشاه منتشر می شود . چندین چاپخانه دایر می شود ، چندین کتابفروشی و چندین کتابخانه تاسیس می شود .
مدرسه های دخترانه تاسیس و گسترش می یابند . درآغاز دهه ی هزار و سیصد خورشیدی نزدیک بیست خانم « معلمه» و « ناظمه» آموزگاری می کنند . در کرند « مدرسه نسوان» تاسیس می شود و خانم شوکت فرهپور آموزگار هیجده ساله تا سال هزاروسیصد و پنج خورشیدی بدون دریافت حقوق در این مدرسه آموزگاری می کند .
حسین کزازی نماینده ی دموکرات ها در دوره ی دوم و سوم مجلس ،به دلیل تلاش برای گسترش مدرسه های دخترانه در خردادماه هزارو سیصد و دو خورشیدی ترور می شود به دست فردی به نام « قهرمان ایوانی» گماشته ی حاج حسین کربلائی ، مجتهد کرمانشاه .
اما در شرح حال روزنامه نگاران و نویسندگان آن روزگاران کرمانشاهان ، بسنده کنیم به یادی از محمد باقر میرزا خسروی به مناسبت « فضل تقدمِ» او . محمد باقر میرزا خسروی زاده ی کرمانشاه فرزندِ محمد علی میرزا دولتشاه فرزند بزرگِ فتح علی شاه قاجار . خسروی نویسنده ی رمان بزرگ سه جلدی « شمس وطغرا » ست . جلد اول کتاب به سالِ هزاروسیصدوبیست و هفت قمری، سه سال پس از مشروطه و دقیق تر بگوئیم صد و هفت سال پیش در کرمانشاه چاپ و منتشر شد . یحیی آرین پور در جلد دوم کتابِ پژوهشی « از صبا تا نیما » شرحی نوشته است مفصل در شناساندن و ارزیابی رمان « شمس و طغرا » .
اگر « روز سیاه کارگر» را اولین رمان کارگری ایران بنامیم ،« شمس و طغرا» اولین رمان اجتماعی ــ تاریخی ست در ایران . کتابِ « شمس و طغرا» پس از گذشت چندین دهه از چاپ نخست ، بارِی دیگر و این بار در سالِ هزار و سیصد و هشتاد و پنج خورشیدی توسطِ نشرِ هرمس در تهران و به شمارگان پنجهزار نسخه منتشر شد . نسخه ای از این کتاب در بخشِ فارسی کتابخانه ی مرکزی استکهلم در دسترس است .
سخن بر سر ارزیابی یا نقد ادبی کتاب ِ « شمس و طغرا» یا دیگر کتاب های نویسندگان کرمانشاهی نیست ؛ ــ در توان من نیست ــ مقصود نشان دادن گوشه ای از پیشینه و کارنامه ی کوشش های سیاسی ــ فرهنگی کرمانشاهان است در سال های پیش ازنوشته شدن رمانِ « روز سیاه کارگر» .
باری کتاب ِ « روز سیاه کارگر» را نود سال پس از چاپ اول آن ، باقرمومنی نویسنده و پژوهشگرِ تاریخ معاصر ایران به ناصر مهاجر و اسد سیف سپرده است برای بازخوانی و چاپِ تازه .
ناصرمهاجر و اسد سیف شرحی دقیق و روشنگر نوشته اند درباره ی کتاب ، زندگانی و سرگذشت و سرنوشتِ نویسنده ی کتاب احمدعلی خداداده دینوری .
آن دو همچنین پیشگفتاری آموزنده نگاشته اند در باره ی مضمونِ کتاب در متنِ توضیح های مفصل پیرامونِ گونه های رمان در غرب و سیر آشنائی ایرانیان با این گونه ها .
هر دو جلدِ کتابِ « روز سیاه کارگر» در یک مجلد سیصدوسی وپنج صفحه ای در همین تابستان پشتِ سرِ سال هزار و سیصد و نود وپنج خورشیدی، چاپ و منتشر شد توسط نشرِ « نقطه» در خارج کشور.

*معرفی کتاب « روزسیاه کارگر» در رادیو همبستگی استکهلم : شنبه 18 فوریه 2017 میلادی برابر 30 بهمن ماه 1395 خورشیدی .


اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:

Facebook
    Delicious delicious     Twitter twitter     دنباله donbaleh     Google google     Yahoo yahoo     بالاترین balatarin


چاپ کن

نظرات (۰)

نظر شما

اصل مطلب

بازگشت به صفحه نخست