یادداشت سیاسی سیاسی دیدگاه ادبیات زنان جهان بخش خبر گفتگو آرشیو  
  اجتماعی اقتصادی مساله ملی تاریخ کارگری گزارش حقوق بشر ورزش گوناگون پاورقی  
   

چیز زیادی تغییر نکرده است
نگاهی به وضع سیاسی کشور در برش کنونی


بهزاد کریمی


• تشخیص مصلحت نظام حداقل تا به امروز نشان نمی دهد که عمده ترجیح خامنه‌ای جز تکرار یک دور دیگر او باشد. او روحانی را می خواهد اما در همان حال چونان رئیس جمهوری ضعیف با رفتاری تسلیم طلبانه تر؛ همچون کار چاق کنی جاافتاده در زمینه چالش‌ها با جهان خارج و در خدمت کاستن از فشارهای وارده از سوی جامعه مننقد و ناراضی بر حکومت ...

اخبار روز: www.akhbar-rooz.com
دوشنبه  ۴ بهمن ۱٣۹۵ -  ۲٣ ژانويه ۲۰۱۷


مرگ رفسنجانی نباید عاملی برای چرخش در سمت تحولات قدرت تلقی شود. او در شرایطی مصلحت نظام را "تشخیص" می داد که دستش از مواضع کلیدی قدرت کوتاه شده بود! نقش وی طی دهه گذشته از تاثیر گذاری یک زمان تعیین کننده در سیستم حاکم، به وساطت بین نظام و جامعه فرو کاسته شد. وی زنده بود که از تخت قدرت فرو افتاد و شخصیتی ماند درون سیستمی بی پشتوانه ساختاری.
مدیریت تحولات ساختاری در نظام با ولی فقیه است و سیاست ‌های‌ کلان، درون حلقه "بیت" و نهادهای قدرتمند مرتبط با اوست که رقم می خورند. کنشگر واقعی در همه عرصه‌های اصلی حکومتی، خود خامنه‌ای و دستگاه ولایت اوست. در برابر تحمیلات وی، رفسنجانی جز ابراز واکنش‌هایی کم اثر چیز دیگری از خود نشان نمی داده تا اکنون جا داشته باشد که در نبودش از خلاء جدی سخن گفت.
تاثیر نبود وی فراتر از اندک بهم خوردن توازن قوا در رژیم به ضرر جریان اعتدال نیست. بعلاوه در حال حاضر، سیاست‌های کلان رژیم مستقیم تر از هر وقت دیگر از تحولات برونمرزی متاثرند تا از فعل و انفعالات درون سیستمی و یا حتی درون کشوری و لذا بیش از پیش در کانون قدرت متمرکزند. وزیر خارجه واقعی، سردار سلیمانی تشریف دارد نه جناب ظریف ذوب در رفسنجانی متوفی!

خامنه‌ای کماکان اسب خود می تازد
برنامه کنشگرایانه مربوط به تحولات ساختاری برای دوران پسا خامنه‌ای همانی است که بود. تدابیر محوری او در این رابطه عبارتند از: تبدیل شیوه کارکرد "ریاستی" به "پارلمانی" در سیستم ولایی و بازتاب آن در قانون اساسی؛ حفظ فردی بودن ولایت با داشتن کلید همه قدرت به دست او و پایان دادن به توهمات توزیع قدرت ولایی و شورایی شدن ولایت.
با این تمهیدات قرار است ولی فقیه جایگزین، یک جمهوری باز هم تضعیف شده تری تحویل گیرد و چنان ولایتی اداره کند که در آن رئیس اجرائیات امور جاری، دیگر منتخب مستقیم "امت" نباشد. مطابق این نقشه، نظام می خواهد ضمن برخورداری از عمده پایه اجتماعی کنونی خود (انواع دین محوران و همه سودبران از حکومت دینی) از شر آن تهدیدهایی راحت شود که جامعه از طریق منفذ جمهوری متوجه ساختار قدرت می کند!
رفسنجانی با نقشه "رهبر" همخوانی‌ نداشته است اما ناهمخوانی‌هایش صرفاً در حد ابراز عدم رضایت بوده و نه خلاف تصور اهل اعتدال، ایفای نقشی توانمند برای سد کردن این نقشه. او فاقد اهرم لازم و کارا جهت چنین سد کردنی بوده است. عمده ابزار وی در این زمینه شاید موجودیت روحانیت نیرومند مستقل از "بیت" بود که آن نیز از مدتی پیش وزن سابق خود از دست نهاده و حالتی ابتر یافته است.

دو نگاه در نظام به انتخابات آتی
انتخابات ریاست جمهوری آینده، از نگاه خامنه‌ای چیزی بیشتر از ایستگاهی در مسیر نقشه‌‌های او نیست که در همانحال نمی خواهد از نتیجه آن در جهت رفع و رجوع اقتضاهای وضع سیاسی موجود غافل بماند! مخالفت‌ها با روحانی و فشار برای برکناری او پیش بخش ذوب در ولایت نظام البته سنگین است و روز بروز هم رو به افزایش دارد. اما تشخیص مصلحت نظام حداقل تا به امروز نشان نمی دهد که عمده ترجیح خامنه‌ای جز تکرار یک دور دیگر او باشد. او روحانی را می خواهد اما در همان حال چونان رئیس جمهوری ضعیف با رفتاری تسلیم طلبانه تر؛ همچون کار چاق کنی جاافتاده در زمینه چالش‌ها با جهان خارج و در خدمت کاستن از فشارهای وارده از سوی جامعه مننقد و ناراضی بر حکومت. رویکرد وی در قبال روحانی، به احتمال زیاد به تمکین واداشتن بیشتر است تا برکناری وی.
انتخابات ریاست جمهوری آینده در باور "اصلاح طلبان" و اهل اعتدال، فرصتی ارزیابی می شود که اگر از دست رود کار دیگر تمام است. آنان نبود روحانی برای دور بعدی را نه فقط یک ناکامی تاکتیکی بل رودررو شدن با باخت استراتژیک می فهمند و رانده شدن خود به گوشه رینگ و حاشیه نشینی کامل. این برداشت "اصلاح طلبان" و نیز تاکتیک متخذه‌‌‌شان که طبعاً در تناسب با ظرفیتی است که آنها از خود نشان می دهند، چندان هم غلط نیست! اشکال کار آنان را نباید در ورود به کارزار انتخابات ریاست جمهوری جست، بلکه در کیفیت مواجهه مطیعانه‌‌شان با قلع و قمع‌های شورای نگهبان و رفتار مطیعانه‌تر در خود مجلس می باید دید. مشکل بنیادی آنان، ابهام در هدف است و نبود استراتژی نافذ و نگشودن چشم انداز روشن بپیش پای خود.

چرا فاقد پرچم‌اند؟
"اصلاح طلبان" به شوق آمده از حضور مشارکتی کل حکومت در جریان مراسم خاکسپاری رفسنجانی، اکنون بر آن شده‌اند که از"رهبر" برای پذیرش مدیریت "آشتی ملی" زیر لوای ولایت خود او دلجویی کنند! این خود نشانه‌ای است از اینکه نمی خواهند پرچم خود داشته باشند. آنها در اعتیاد به شیوه عمل "از این ستون به آن ستون یک فرج" و مبتنی بر خلق و خوی آویزان شدن به حوادث، راه حل خود را در تمکین هرچه بیشتر به ولایت می جویند. این جریان بجای کنشگری و افراشتن پرچم اجتماعی جمهوریت بیشتر چونان بدیلی در برابر برنامه ولایت بیشتر و به عوض بازتاباندن سازمان یافته و وسیع و مداوم شعار "رفع حصر" و "آزادی زندانی سیاسی" که توسط بدنه سبز در این مراسم طنین یافت، بیعت فزونتر با ولی فقیه در پیش می گیرد. آنها برآنند که زیر پرچم کسی پناه گیرند که استعدادش برای آشتی در سطح حکومتی – و نمی گوییم در ابعاد ملی‌ - از ممانعت خاتمی برای ورود به مراسم رفسنجانی فراتر نمی رود. معلوم است که با یک چنین نگاهی نتوان پرچم مستقل خود برافراشت.
"اصلاح طلبان" کنونی از آن رویکرد موسوی مبنی بر "اجرای بی تنازل قانون اساسی" علیه یکه تازی‌های ولی فقیه – جدا از اینکه خود این رویکرد حاوی تناقض همزیستی ولایت و جمهوریت است- فاصله بسیاری گرفته‌اند. دغدغه آنها محدود به پروژه "نرمالیزاسیون" شده که اینک مراحل فرجامین خود را طی می کند! و این باصطلاح "واقع بینی" در آنها، چیزی نیست مگر نمود فاصله‌گیری سیاسی‌ آنان از جایگاه خویش در مقام یک جریان اجتماعی – سیاسی. وقتی نتوان توازن قوا را از منظر جامعه دید، گریزی هم نیست از مرعوب و مسحور قدرت بالادستی‌ها شدن. راز اینکه "اصلاح طلبان" خود را در ضعیف ترین موقعیت سیاسی می بینند در وفاداری آنهاست نسبت به اس و اساس ساختار موجود و دور افتادن هرچه بیشترشان از هویت بروز داده از خود طی دوره زمانی ۱٣۷۶-۱٣٨۰!

ترامپ و جمهوری اسلامی
در عرصه سیاست‌های کلان، تغییرات تا حد زیادی تابع آنند که مناسبات جمهوری اسلامی با جهان و منطقه چه شکل و موقعیتی به خود گیرند. برنامه‌‌های اقتصادی‌ هم که در حال حاضر اهمیتی بیش از هر وقت دیگر یافته‌اند، خود در گرو نوع و نتیجه چالش‌ خارج و حکومت با همدیگر و این یکی نیز، فعلاً منتظر روشن شدن تکلیف سمت و سوی اراده سیاسی در کاخ سفید نسبت به ایران و اعراب و اسرائیل و منطقه. مسئله مبرم "بیت رهبری"، شرایط پسا اوبامای امریکا و رویکردهای رئیس جمهور جدید این کشور است. رمز واقعی موضع گیری چندی پیش خامنه‌ای که طی آن اعلام داشت از انتخاب دونالد ترامپ نه خوشحال است و نه ناراحت، در همین سرگشتگی او و اتاق فکرش نهفته است. او هنوز هم نمی داند که از کلاف متناقض گفته‌ها و مهره چینی‌های ترامپ چه چیزی بیرون خواهد زد.
شواهد اما نشان می دهند که رویکردهای امریکای فعلی در قبال ایران، در جهتی سیر خواهد کرد تا هرچه بیشتر روشن شود که ولی فقیه تعیین کننده جهتگیری سیاست خارجی کشور، طی حکومت ٨ ساله اوباما چه فرصت‌ کم مانندی را در برقراری مناسباتی معقول بین ایران و امریکا سوزانده است. گرچه بعید به نظر می رسد که با آمدن ترامپ توافقنامه هسته‌ای بالکل بهم بخورد، اما شانس اینکه "برجام" فرجامی خوش بیابد هم چندان زیاد نیست. درست است که جدا از ترامپ یا اوباما جهتگیری پایدار و تازه در سیاست خارجی کنونی امریکا تمرکز بر قدرت گرفتن چین و خاور دور است و از تقدم انداختن خاورمیانه نفتی، اما واقعیت مقطعی را هم باید دید.
ترکیب کابینه‌ ترامپ را که عموماً متشکل از مدیرانی است دارای رابطه تنگاتنگ با تندروهای اسرائیل و سعودی و دیگر شیوخ عرب، باید کابوسی فهمید برای جمهوری اسلامی. اکنون بر زمینه افکار متناقض رئیس جمهور تازه و فقدان یک سیاست خارجی روشن در امریکا، شرایط برای دشمنان منطقه‌ای جمهوری اسلامی برای خوراندن تمایلاتشان به خورد سیاست خارجی کاخ سفید، مهیاتر از هر زمان دیگری است! و نیز خطر ترامپ را در دمیدن او بر شیپور ناسیونالیسم امریکایی باید یافت که از نفیر آن مقدمتاً انحصارات تسلیحاتی امریکا به وجد آمده‌اند. صنایعی که حیات آنها گره خورده با جنگ و تشنج مخصوصاً در منطقه بلاخیز ما است. شعار "تمرکز بر داخل" ترامپ به احتمال قوی بیشتر در حد حرف باقی خواهد ماند. حال آنکه تعرض در بیرون، واقعیت ترامپیسم خواهد شد. اینکه از اولین اسناد امضاء شده توسط ترامپ بمحض ورودش به کاخ سفید، یکی هم سندی شده مختص تولید سامانه ضد موشک و با توضیح رسانه‌ای برای مقابله با ایران، معنی دار است و هشدار دهنده!   

دیپلماسی ولایی
واقعیت اینست که دیپلماسی ولایی در رقم زدن مناسبات کشور با جهان خارج، چنان کلاف پیچیده‌ای ریسیده که به نظر می رسد رهایی از آن تا حد زیادی با تعیین سرنوشت ولایت گره خورده باشد. نگاه "ام القرایی" شیعی برتری در منطقه و "امریکا ستیزی" و غرب ستیزی در جهان سرشته وجود خامنه‌ای شده و دشمن تراشی و دشمن هراسی با بدل شدن به شناسنامه اش رابطه‌ای ناگسستنی یافته با بود و نبود خود او. رهبری تز "عمق استراتژیک" با اوست و این خود "بیت" است که تمام قد از حضور سپاه و بسیج در "سرزمین‌های شیعی" دفاع می کند. این "رهبر" که حاضر شد زیر فشار سنگین جهانی بر سر موضوع هسته‌ای تا حد انصراف از آن کوتاه بیاید و حتی پیشاپیش بر حرام بودن بمب اتمی فتوا دهد، برای دست برداشتن از جاه طلبی "هلال شیعی" و دست شستن از تخاصم با امریکا حتی کمترین آمادگی از خود نشان نمی دهد. تا او هست تصورش هم دشوار می نماید که وفاقی سر برآورد و همزیستی سازنده رخ نماید. با چنین مختصاتی، طبیعی است اگر او بخواهد آمدن ترامپ را کارت برنده‌ای‌ جلوه دهد برای اثبات به اصطلاح "صحت" نگاه خود به امریکا و کوشش در سمت تثبیت موقعیت سیاسی خویش و شرکایش بی آنکه تحمیل تنش‌های خطرناک بر ایران مهم جلوه کند.
اکنون با چرخش اوضاع در سوریه به سود ائتلاف پوتین- اسد- خامنه‌ای، و تشدید تضاد بین مسکو و با غرب و بویژه رقابت حاد پکن با واشنگتن و از این راه فراهم آمدن منافذ تنفسی قوی برای جمهوری اسلامی طی دوره اخیر، بلوک خامنه‌ای و سپاه خود را در موقعیت بازهم قوی‌تری می بینند. حالا ولایت، می خواهد دیپلماسی خود را باز هم بیشتر بر بازی میان شکاف رو به تعمیق بین غرب و شرق سوار کند که اینبار در مفهوم جنگ سرد بر سر منافع اقتصادی و منازعات ژئوپولتیکی سر برآورده است و نه دیگر در معنی ایدئولوژیک دوقطبی پیشین. دیپلماسی ولایی بر این خیال است که بازی در این شکاف را خواهد برد! حال آنکه خواهیم دید که چگونه بعد یک دور از کشاکش‌های جهانی و منطقه‌ای وقتی نوبت دوران تعادل ولو سرد بین قدرت‌های اصلی فرا برسد، یکی از بازندگان ماجرا همیین حکومت خواهد شد و شاهد معامله‌ای خواهیم شد از سوی پوتین با غرب به زیان ایران.

اپوزیسیون دست افزار
در این میان باید بر واقعیت سربرآوردن برآمدهای تازه در اپوزیسیون نیز مکث داشت. چرخش قدرت در امریکا هم سیاست سازان نئوکان و لابی‌های اسرائیل و عربستان و رقبای مخالف سر سخت جمهوری اسلامی را فعال کرده و هم آن بخش‌هایی از اپوزیسیون را که "خبر خوب" شنیده‌‌اند. بازار اپوزیسیون تراشی و رو آوردن قدرت‌ها به جریان‌هایی از اپوزیسیون را بار دیگر داغ می بینیم. مسئله برای کانون‌های مقتدر اپوزیسیون ساز و اپوزیسیون پرور چه در غرب و چه در منطقه البته فراتر از کادر مخالفت صرف با جمهوری اسلامی است. موضوع در آنجایی که به غرب و امریکا بر می گردد، مدیریت جنگ سرد درگرفته بین روسیه و غرب است بر سر اکرائین و بالتیک و سر برآورده بین امریکا و چین در حوزه پاسیفیک و شرق دور. در همین رابطه هم است که ایجاد جای پا برای طرفین منازعه در هر نقطه از منطقه نزاع از جمله ایران ما ضرورت می یابد. منادیان جنگ سرد در واشنگتن و همنوایان دارای منافع خودی آنان در منطقه اکنون به چنان اپوزیسیونی نیازمندند که بخواهد و بتواند دست افزار رویکردهای شود که کمترین نام برای آنها ویرانگری همه سویه است. اپوزیسیون سرنگونی طلبی‌ای که، دغدغه‌اش فقط رفتن جمهوری اسلامی است به هر قیمت، توسط هر نیرو و در هر شیوه ممکن. این وصلت، عکس برگردان چفت شدن بیش از پیش پوتین است با خامنه‌ای هلال شیعی!

مهار داخل و نوع آن
با توجه به آنچه گفته شد نه فقط منطقاً که مبتنی بر شواهد موجود، خامنه‌ای شرط مدیریت اوضاع بحرانی کنونی و تبدیل تهدیدهای خارجی به فرصت برای بقای ولایت را در مهار داخل می داند. مهار از طریق تولید ارعاب در عین اجتناب از خشونت فزاینده. پیام او به "اصلاح طلبان" و اهل اعتدال اینست که می توانند بمانند مشروط به اطاعت کامل از او و منویات وی. در واقع آنچه که اینک از آن به عنوان فضای تفاهم و همدلی در نظام یاد می شود چیزی نیست مگر تفسیر وارونه "اصلاح طلبان" از مدیریت ولایی خامنه‌ای بر اوضاع! آنچه آنها و اهل اعتدال نامش را "آشتی ملی" زیر چتر "رهبری"‌ می نامند، عملاً فاز دیگری از همان برنامه "نرمالیزاسیون" است با این تفاوت که این بار منبع الهام نسخه جدید آن "بیت رهبری" است! و تفکر زیربنایی نسخه پیچیده شده هم این چنین: جمهوری اسلامی از خارج تهدید می شود، پس در داخل همدل بیشتر همدیگر بشویم حول خیمه ولی فقیه و زیر سایه او!
پس فضا همچنان امنیتی باقی خواهد ماند بی آنکه لزوماً جهت سرکوبگری علیه "اصلاح طلبان" بر خود گیرد. تیغ قوه قضائیه و اطلاعات سپاه اما، علیه فعالان اجتماعی و مدنی کماکان تیز باقی خواهد ماند و اگر لازم افتد تیزتر هم خواهد شد. تحمیل برخی عقب نشینی‌های ناگزیر به حکومت همچون پس نشستن اخیر آن در قبال اعتراضات کارگری علیه تغییرات در قانون کار منتفی نیست و می تواند جنبه‌ای از تشخیص مصلحت نظام پیدا کند، اما زنجیره حرکات اعتراضی و مدنی دارای جهتگیری علیه قدرت تحمل نخواهند شد. با اینهمه، بعید است که سرکوبگری‌های حکومت بتوانند از دامنه اعتراضاتی بکاهند که از متن دامنگستر جامعه سرشار از شکاف‌ و تبعیض بر می خیزند.

جایگاه امروزین نیروی تحول خواه
به تاکید باید گفت که با وضع دشوار و بغرنجی روبرو هستیم. در وجه کلی ما همچنان در مرحله گفتمان سازی هستیم؛ گفتمانی دمکراتیک و توسعه محور برابر حکومتی ضد دمکراتیک. ما هنوز هم عمدتاً در برهه شناساندن استراتژی تحول طلبیم که راهبردی است خشونت پرهیز، متکی بر جنبش‌های مدنی و تحول از نوع درونزا بمنظور استقرار دمکراسی در کشور بجای حکومت دینی.
در همین راستا لازم است تا پیگیرانه تر بر جمهوریت تاکید به عمل آید و صدای مخالفت با ولایت فقیه و دستگاه قدرت ولایی آوازه‌ای بلندتر یابد. باید در عین پافشاری‌ بر "رفع حصر" از سران "سبز" و بر بستر مخالفت باز هم صریح تر با هر تجلی ساختاری و سیاسی ولایت، خواست‌های شهروندانه بر زمین مانده این جنبش را بیشتر از پیش و در قالب ارایه برنامه بدیل روی دست گرفت. ظرفیت این جنبش همچنان برجاست.
بکارگیری زبان اعتراضی صریح تر علیه تسلیم طلبی‌ خط "اعتدال" و شفافیت فزونتر در نقد پیگیرانه "اصلاح طلبان"، نیاز مبرم این دور از مبارزه برای آزادی است. این رویکرد مشی تحول خواهی در مقابله با تصور اصلاح ولایت را تقویت خواهد کرد؛ که در آن اولی بر تعمیق شکاف بین جمهوریت با ولایت پای می فشرد و دومی با خوش خیالی سودای پر کردن شکاف میان ولایت و ملت را دارد.

تاکید بر چند وظیفه مقدم در این مقطع
از حفظ "برجام" باید دفاع کرد و با هر طرفی از امضاء کنندگانش که قصد از رمق انداختن آن را داشته باشد مخالفت نمود. در همانحال اما تاکید بر اینکه لازمه حفظ "برجام" از سوی جمهوری اسلامی، مشخصاً در ترک گفتن ماجراجویی‌هایی است که در کشورهای مرتکب می شود. مخالفت با مشی "عمق استراتژیک" رژیم و تصریح مکرر اینکه، ایران نباید در هیچ کشور دیگری حضور نظامی داشته باشد.
تحریم اقتصادی ایران امروز دیگر همان معنی و باری را ندارد که در کادر استراتژی اعمال فشار اوباما برای رسیدن به توافق داشت. راهکار تحریم اقتصادی جدا از مصایبی که همیشه برای مردمان در پی دارد، اکنون اما از دیدگاه سیاسی بویژه باید زمینه سازی فهمیده شود برای ارتقاء سطح تنش‌ها و ورود تدارکاتی جنگ طلبان به راهبرد جنگ.
نقد سازنده رویکردهای آن جریان‌ها و افرادی از اپوزیسیون که دست افزار نئوکان‌ها و دست راستی‌های منطقه شده‌اند. امروز روزی است که مرز اپوزیسیون تحول خواه دمکراتیک باید به صراحت هم با هر نوع توهم نسبت به اصلاح ولایت ترسیم شود و هم چهره‌ای‌ متمایز از اپوزیسیونی به خود گیرد که سودای بازیچه شدن در دست برونمرزان را دارد. نیرو و خط سوم، نیاز مشخص ایران کنونی است.
تمرکز سازمانگرایانه نیروی تحول، می باید تلاش برای ارتباط گیری برنامه‌ای و معنوی باشد با فعالان جنبش مدنی و معترضان در حرکات اعتراضی علیه هر نوع از تبعیض. این نه تنها پایگاه سازی است برای گذار دمکراتیک، که وصل کردن انواع جنبش‌های تبعیض ستیز است حول محور جنبش بمنظور استقرار دمکراسی در کشور برای همه شهروندان.
پایداری بر تبلیغ و ترویج دو رویکرد انتخابات آزاد و رفراندوم ملی برای تغییر قانون اساسی، یک نیاز راهبردی است برای ارتقای شعور ملی در سمت دمکراسی. باید پیشاپیش افق هدفمندی را در مسیر مبارزات اعتراضی جامعه مدنی علیه استبداد ولایی در کشور گشود تا در جامعه جا بیفتد. در حین مبارزه علیه اقتدار ولایی، می باید که آینده دمکراسی را نیز تدارک دید.


اگر عضو یکی از شبکه‌های زیر هستید می‌توانید این مطلب را به شبکه‌ی خود ارسال کنید:

Facebook
    Delicious delicious     Twitter twitter     دنباله donbaleh     Google google     Yahoo yahoo     بالاترین balatarin


چاپ کن

نظرات (۱٣)

نظر شما

اصل مطلب

بازگشت به صفحه نخست